Yazarlar
Öz
Problem Durumu: 1874’teki bir Türk salnamesine göre Prizren, 44.000 nüfuslu bir şehirdir. Daha sonraları Prizren aynı zamanda bir eğitim merkezine dönüşecek, yüksek eğitim seviyesine kadar eğitim olanağı sunacak bu şehirde yedi medrese kurulacaktır. Bu sayı böyle küçük bir şehir için o dönem eğitim olanağı açısından çok büyük bir rakamdır. Bu aslında Osmanlı İmparatorluğunun şehir ve yöre ahalisinin eğitim ve öğretimine ne derece imkân sağladığı ve önem verdiğinin en iyi ve en somut göstergesidir. Bildirimizde, Prizren’de Osmanlı döneminde kurulan ve birer yüksek eğitim kurumu olan medreseleri ele alınacak, bu kurumların şehrin yüksek öğretim seviyesinde aydınlanması ve kalkınmasına ne gibi katkılar sundukları da ayrıca irdelenecektir. Osmanlı-Türk idaresinin bu coğrafyayı eğitim açısından asla geri bırakmadığı görülmektedir. Şehirde bunca yüksek eğitim - öğretim kurumunun bulunuşu, öne sürülen kimi asılsız iddiaların aksine, Osmanlı’nın yüksek tahsil seviyesine varıncaya kadar eğitime ve toplumun gelişmesine ne derece olanak sunduğu somut bir şekilde ortaya çıkartılacaktır. Araştırma Yöntemi: Eğitim araştırmalarının gerçekleştirildiği dört araştırma türü söz konusudur. Bunlar betimsel (nitel), nedensel, genelleme ve temel (kuramsal) araştırmalardır. Betimsel araştırmanın iki önemli kolu vardır: bunlar Tarihsel ve çağdaş araştırmalardır. Betimsel araştırma ilk ve temel araştırma eylemidir. Bilginin anlaşılması ve araştırılmasında büyük önemi vardır. Betimsel araştırmalar kısmında yer alan Eğitim Tarihi araştırmaları, genel tarih araştırmalarının amaç, işlev ve yöntemleriyle yakından ilişkilidir. Eğitim tarihi araştırmalarında, genel bir başlık altında toplanabilecek çeşitli yöntemler kullanılagelmiştir. Bu genel yöntemin adı nitel araştırma yöntemidir. Çeşitli disiplinlere dayanan ve güçlü kuramsal temelleri olan nitel araştırmalar, özellikle sosyoloji, antropoloji, psikoloji, felsefe ve dil bilimlerinde yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Nitel araştırma yöntemini kullanan disiplinlerin ortak teması, insan davranışını, içerisinde bulunduğu ortam içinde ve çok yönlü olarak anlamaya çalışmaktır. Nitel araştırma, aslında bir şemsiye kavram olarak, çeşitli araştırma teknik ve modellerini içeren bir üst kavramdır. Birçok tanımı yapılan nitel araştırma, gözlem, görüşme ve doküman analizi gibi nitel veri toplama yöntemlerinin kullanıldığı, algıların ve olayların doğal ortamda, gerçekçi ve bütüncül bir biçimde ortaya konmasına yönelik, nitel bir sürecin izlendiği araştırma olarak tanımlanabilir. Toplanan veriler ışığında analizler yapmaya dayanan nitel araştırmada, üç tür veri toplanır. Bunlar, algılar, çevresel veriler ve süreçle ilgili verilerdir. Nitel araştırmalar için gerekli olan bu üç tür veri, görüşme, gözlem ve yazılı dokümanların incelenmesi yoluyla elde edilir. Nitel araştırmalar için öngörülen veri toplama yöntemlerinin her biri kendi içinde alt guruplara ayrılır. Nitel araştırmalarda veri toplama yöntemleri, genel olarak görüşme, gözlem ve doküman incelemesinden ibarettir. Eğitim tarihi araştırmalarında da en fazla başvurulan doküman incelemesi, genellikle uzak geçmişe dair araştırma yapan tarihçilerin ve arkeologların, bir kültür veya medeniyetin geçmişine ilişkin özelliklerin belirlenmesi ve anlaşılmasına yönelik araştırmalarında kullanılır. Bu yöntemle araştırmacı, elde ettiği belgeleri belirli bir çerçevede ve birbiriyle ilişkilendirerek, ilgili kültür veya medeniyete ilişkin, bütüncül bir resim elde etmeye çalışır. Doküman incelemesi yöntemi, geçmiş toplumlara ait kültürler, gelenekler, kurumlar, yaşantılar ve devlet politikalarına ilişkin bilgilerin elde edilmesi sürecinde işlevsel bir yere sahiptir. Doküman incelemesini kullanan tarihçiler ve arkeologlar, geçmiş hakkında bugün bildiğimiz şeylerinin pek çoğunu, bu yazılı kaynakların analizi yoluyla günümüze ulaştırmışlardır. Bu anlamda yazılı malzemeler, geçmiş hakkında bilinmeyen pek çok şeyi sunan, çok değerli bilgi kaynaklarıdır. Nitel araştırmalarda, doğrudan gözlem ve görüşmenin olanaklı olmadığı durumlarda, araştırmanın problemiyle ilişkili yazılı ve görsel materyal ve malzemeler araştırmaya dahil edilir. Şu halde, doküman incelemesi veya analizi, tek başına bir araştırma yöntemi olabildiği gibi, diğer nitel yöntemlerin (görüşme veya gözlem) kullanıldığı durumlarda da, ek bilgi kaynağı olarak kullanılabilmektedir. Doküman incelemesi, araştırılması hedeflenen, olay veya olgular hakkında, bilgi içeren yazılı materyallerin analizini kapsar. Doküman incelemesi, geleneksel olarak, tarihçiler, antropologlar ve dil bilimcilerin kullandığı bir yöntem olmakla birlikte, sosyologlar ve psikologlar da doküman incelemesi kullanarak önemli kuramların geliştirilmesine katkıda bulunmuşlardır. Dokümanlar, nitel araştırmalarda, etkili bir şekilde kullanılması gereken önemli bilgi kaynaklarıdır. Doküman incelemesi, araştırmacıya belirli ölçüde zaman ve kaynak tasarrufu anlamında katkıda bulunur. Veri analizi, nitel araştırmanın son ve en fazla güçlük çekilen aşamalarından biridir. Veri toplama aşamasında çıkabilecek olası güçlükler, araştırmacı tarafından belirlenen bir veri seti hazırlamak ve bunlara ulaşmakla giderilebilir. Ancak toplanan verilerin, araştırmanın özünü oluşturan veri analizi ve raporlaştırma aşamalarında güçlükler çıkabilir. Doküman incelemesine dayalı her araştırma gerek kaynakları ve gerekse kaynakların içerikleri bakımından, farklı özellikler taşır ve benzeri diğer araştırmalarda kullanılan veri analiz yöntemleri aynen kullanılamaz. Doküman incelemesine dayalı her araştırma, veri analiz aşamasında, bir takım yeni yaklaşımlar gerektirir. Bu nedenle araştırmacının, kendi araştırmasına esas olacak bir veri analiz planı geliştirmesi zorunludur. Betimsel Analizle, elde edilen veriler, daha önceden belirlenen temalara göre özetlenir ve yorumlanır. Veriler, araştırma sorularının ortaya koyduğu temalara göre organize edilebileceği gibi, görüşme ve gözlem süreçlerinde kullanılan sorular ya da boyutlar dikkate alınarak da sunulabilir. Betimsel analizde, anlatılara sık sık yer verilir. Bu tür bir analizde amaç, elde edilen bulguları düzenlenmiş ve yorumlanmış bir biçimde okuyucuya sunmaktır. Betimsel analizde önce, elde edilen veriler mantıklı ve anlaşılır bir biçimde betimlenir. Daha sonra, yapılan bu betimlemeler yorumlanır, neden sonuç ilişkileri incelenir ve birtakım sonuçlara ulaşılır. Ortaya çıkan temaların ilişkilendirilmesi, anlamlandırılması ve ileriye yönelik tahminlerde bulunulması işlemleri de, araştırmacının yapacağı yorumlar arasında yer alabilir. İçerik analizi, nitel araştırmalarda önemli bir veri analiz yöntemidir. İçerik analizinde temel amaç, toplanan verileri açıklayabilecek kavramlara ve ilişkilere ulaşmaktır. Betimsel analizde özetlenen ve yorumlanan veriler, içerik analizinde, daha derin bir işleme tabi tutulur ve betimsel yaklaşımla fark edilmeyen kavram ve temalar içerik analiziyle keşfedilebilir. Bu amaçla toplanan verilerin, önce kavramsallaştırılması, daha sonra da ortaya çıkan kavramlara göre mantıklı bir biçimde organize edilmesi ve buna göre veriyi açıklayan temaların saptanması gerekmektedir. Eğitim tarihi araştırmalarında sık kullanılan interdisipliner metodoloji, temelde tarih disiplini içerisinde kalmakla birlikte, birçok bilim dalıyla ilişki içerisinde yürütülür. Eğitim tarihi araştırmaları ele aldığı dönem, sistem, kurum, olay ve şahıslar hakkında çeşitli soruları inceleyerek bulgulara ulaşır, onları tespit ve tahlil ederek ele alır. Beklenen Sonuçlar: Sonuç olarak, Roma, Bizans, Bulgar ve Sırp İmparatorluklarının ardından Osmanlı İmparatorluğu idaresine giren karanlığa terk edilmiş Prizren, bu dönemden sonra deyim yerindeyse her alanda bir Rönesans dönemi yaşamıştır. Bu aydınlanma ve parlak dönemde Prizren şehri sadece idari, askeri, ticari, ekonomik, şehir gelişimi olarak değil, eğitim ve sosyokültürel olarak da büyük gelişmeler ve ilerlemeler kat etmiştir. Türk, Arnavut, Sırp kaynaklarına dayanarak eriştiğimiz yukarıdaki bulgu ve veriler Prizren’in Osmanlı döneminde bölgenin sadece ilk ve orta okul düzeyinde değil, aynı zamanda önemli bir yüksek eğitim-öğretim merkezine de dönüştüğünü göstermektedir. Dönemin yüksek eğitim veren kurumları olarak günümüzün üniversite niteliğindeki Gazi Mehmed Paşa Medresesi, Müderris Ali Efendi Medresesi, Mahmud Paşa Rotula Medresesi, Salih Paşa Medresesi, Emin Paşa Rotla Medresesi, Yavuz Mehmed Efendi Medresesi ve Sofi Sinan Paşa Medresesi gibi medreselerin sürdürdüğü çalışmalar neticesinde yüzlerce nesil ile yüksek tahsilli halk tabakasının yetişmesine vesile olmuşlardır. Bu medreselerden yetişen tahsilli nesiller devletin ve şehrin değişik üst düzey kademelerinde önemli hizmetler sunmuş, şehrin ve bölgenin tanınmış simaları olmuş, tarihte önemli rol oynamış, eserler bırakmış ve nice toplumsal olayların önderliğini üstlenerek tarihe imza atmışlardır. Bu şahsiyetler şehrin ve toplumun eğitim ve kültürel olarak kalkınmasına büyük hizmetleri geçmiştir. Kosova salnameleri incelendiğinde, nüfus oranına göre şehirde bulunan bunca medrese, Osmanlı-Türk idaresinin diğer alanlarda olduğu gibi eğitimde de halkın yüksek tahsiline, aydınlanmasına ve gelişmesine ne derece önem verdiğini gözler önüne sermektedir. Bu sayıdaki eğitim kurumunun mevcudiyeti, Balkanlar ve Batıdaki değişik tarihi çevreleri tarafından öne sürülen “Osmanlı idaresi bölgeyi eğitim açısından da geri bıraktı” şeklindeki asılsız iddiaları çürütmektedir. Konunun bundan sonra da yeni araştırmalara ihtiyacı bulunmaktadır. Başta Osmanlı Devlet Arşivlerinde konuyla ilgili araştırılmayı bekleyen onca belge, bilgi ve kaynaklara dayanarak yapılacak yeni incelemeler, bulgular ve bunun neticesinde elde edilecek yeni veriler gün yüzüne çıkmaya ve yayınlanmaya devam ettikçe, bu doğrultudaki gerçekler daha da ortaya çıkacaktır. Kaynakça: KAYNAKÇA AKYÜZ, Yahya, Türk Eğitim Tarihi (M.Ö.1000-M.S.2004), PegemA Yayıncılık, Ankara, 2004. BALCI, Ali, Sosyal Bilimlerde Araştırma, Ankara, 1997. BEĆİRBEGOVİĆ, Madžida, “Prosvjetni objekti Islamske Arhitekture na Kosovu”, Starine Kosova VI-VII, Prishtinë, 1972. DERVİŞ, Fetnan, “XVIII.-XIX. Yüzyıllarda Prizren: Siyasi ve Sosyo-Ekonomik Tarihi” adlı yüksek lisans tezi, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, İstanbul, 2007. EFENDİ, Abdurrahman Şeref, Osmanlı Tarihi, yay. haz., A. Demir, M. Kafkas, İzmir, 1995. HAFIZ, Nimetullah, “Tevarih” – Hacı Ömer Lütfi, BALTAM Yayınları, Prizren, 2017. HASKUKA, Dr. Esat, “Hostorijsko-Geografska Analiza Urbanih Funkcija Prizrena”, Gjakovica, 1985. KALEŠİ, Hasan - Redžep, Ismail, “Prizrenac Kukli beg i njegove zadužbine”, Prilozi za Orijentalnu filologiju, VIII-IX, 1958-9, Sarajevo, 1960. KALEŠİ, Hasan, “Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda”, Gjurmime Albanologjike, I/1, Prishtinë, 1962. KALEŠI, H. – EREN, İ., “Prizrenac Mahmud Paša i njegove zadužbine i njegova vakufnama”, Starine Kosova, nr. VI-VII, Priština, 1972/73. KALESHİ, H. - JÜRGEN, H. “Vilajeti i Prizrenit I”, Përparimi, 2, Prishtinë, 1967. KASUMI, Dr. Haki, Gjendja organizative e Bashkësisë Islame te shqiptarët nën okupimin Jugosllav 1912-1941, Feja, Kultura dhe Tradita Islame ndër Shqiptarët, Prishtinë, 1995. Kodaman, Bayram, Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi, İstanbul, 1980. KORO, Bedrettin - DURMUŞÇELEBİ, Yrd. Doç. Dr. Mustafa, XX. Yüzyılda Kosova’da Türkçe Öğretim Programlarının Uygulanması, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 32, Yıl:2012/1 KOSTIĆ, Petar, “Prizrenski mutesarrifi i valije u XVIII. i XIX. veku”, GSND, knj. V, Skopje 1929. MONOGRAFI, Kosovo-Kosova, Beograd 1973. PIRRAKU, Dr. Muhamet, “Myderriz Ymer Prizreni Ora”, Zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Sharr, 2003. PRENKAJ, Marijan, “Rezistenca e Lidhjes e Shqiptare Kundër Ekspeditës Ndëshkimore Të Dervish Pashës Më 1881”, Kosova-Kosovo, No. 13,14, Prishtine 1985. PRENKAJ, Marijan, “Prizreni dhe Rrethina Në Shekulin XIX dhe Në Fillim Të Shekulit XX”, Prishtinë 1998. REXHEPI, Resul –Mehmeti, Sadik, “Risaleja e Haxhi Rrustem ef. Shportës – një vepër e rendësishme për shkencat kuranore”, Edukata Islame, Nr. 70, Prishtinë, 2003. RECEPAGİÇ, Jašar, “Zhvilimi i Arsimitdhe i Sistemit Shkollor të Kombësisë Sqiptarë në Teritorin e Jugoslavësë Sotme Deri në Vitin 1918”, Enti e Teksteve dhe Mjeteve Mesimore i KSAK, Priştine, 1970. RECEPOĞLU, Altay Suroy, “Prizrenli Suzi’nin 500. Yılı”, Türk Yazarlar Derneği Yayınları, Prizren, 2000. SELMANI, Mr. Aliriza, “Shkollat fetare islame në kazanë e Gjilanit në gjysmën e dytë të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX. Feja, Kultura dhe Tradita Islame ndër Shqiptarët”, Prishtinë, 1995. SOFUOĞLU, Ebubekir, Belgelerle Kosova’da Osmanlı Asırları, TİKA, Kültür yayınları, 2006. SHUKRIU, Muhamed, “Prizreni i Lashtë-Morfologjia e ecurive për ruajtjen e kulturës materiale”, Prizren, 2001. TAŞDEMİRCİ, Ersoy, “Medreselerin Doğuş Kaynakları ve İlk Zamanları”, E.Ü. Sos. Bil. Dergisi, Sayı:2, Kayseri, 1989. VIRMİÇA, Raif, Kosova’da Osmanli Mimari Eserleri, Ankara, 1999 VIRMİÇA, Raif, Menakıb-Hacı Mehmet Tahir Efendi, Yeni Dönem Yayınları, Prizren, 2001. YILDIRIM, Ali, - ŞİMŞEK, Hasan, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara, 1999.
Anahtar kelimeler: Anahtar kelimeler: Osmanlı, Prizren, medrese, yüksek öğretim, üniversite eğitimi
Kaynak gösterimi
Güçlütürk, T. (2024). Osmanlı döneminde prizren’de yüksek eğitim ve öğretimi. Bildiri Özet Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

