Yazarlar
Öz
Problem Durumu: Problem Durumu Çalışmanın Amacı ve Önemi:Bu çalışmanın amacı, özellikle tarihsel bir süreç geçiren el yazmalarının farklı nüshalarının benzerlik ve farklılıklarını detaylı bir şekilde analiz etmektir. Bu analiz, metinlerin hangi dönemlerde yazıldığını ve hangi kişiler tarafından oluşturulduğunu belirlemek için önemlidir. Aradan geçen süreçte iyi veya kötü niyetli müdahalelerin tespit etmek ve asıl metni yeniden kurmak için kritiktir. Problem Durumu: El yazması metinler, yüzyıllarca çeşitli nedenlerle bozulmalara ve değişikliklere maruz kalmıştır. Bu metinler kimi zaman aynı dönemlerde aynı kişinin elinden geçerken kimi zaman da çok farklı kişiler tarafından istinsah edilmiş olabilirler. Bu durum; metinlerin doğruluğunu, güvenirliğini sorgulamayı gerektirir. El yazmalarının farklı nüshaları arasındaki benzerlik ve farklılıkların tespit edilmesi, metinlerin doğru bir şekilde sınıflandırılmasını ve analiz edilmesini sağlar. Literatür Taraması: El yazması metinlerin analizi üzerine yapılan literatür çalışmaları, genellikle tarih, edebiyat, dil bilimi alanında yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmalar, metinlerin yazım tarzlarını, kullanılan dil ve kelime yapısını inceleyerek tarihlemeyi amaçlar. Ancak, metinlerin dijital analiz yöntemleriyle incelenmesi üzerine yapılan çalışmalar sınırlıdır. İSAM bünyesinde Doç. Dr. Kadir TURGUT’un yürütücülüğünde “Bilgisayar Destekli Veri Analizi Yönteminin Nüsha Şeceresi Tespiti ve Metin Tenkidi İçin Kullanılması” adlı çalışma aslında bu çalışmaya da ışık tutmuştur. Aradan geçen çok kısa sürede Yapay zeka çalışmalarının bilimsel metotlarda kullanılmaya başlanmasıyla çeşitli uygulamalar da beraberinde gelmiştir. Problemin Önemi: El yazması metinlerin doğru bir şekilde analiz edilmesi, tarihsel belgelerin korunması ve anlaşılması açısından büyük önem taşır. Metinler arasındaki benzerlik ve farklılıkların belirlenmesi, tarihçilerin, edebiyatçıların, dilcilerin ve araştırmacıların işlerini kolaylaştırır ve daha güvenilir sonuçlara ulaşmalarını sağlar. Araştırmanın Sosyal ve Yaygın Etkileri: Bu araştırma, tarih bilimi, dil bilimi, üslup bilimi ve paleografi alanlarında önemli bir katkı sağlayacaktır. Dijital analiz yöntemlerinin kullanılması, el yazması metinlerin daha hızlı ve doğru bir şekilde incelenmesini sağlar. Bu da tarih, edebiyat, dil bilimi ve/veya dinî metinler üzerine yapılacak çalışmalar için hem kolaylık sağlayacak hem de niteliksel çalışmaların ortaya çıkmasına hız verecektir. Araştırmanın Literatüre Katkıları: Bu çalışma, el yazması metinlerin dijital analiz yöntemleri (yapay zekâ) kullanılarak incelenmesi konusunda literatüre önemli bir katkı sağlayacaktır. Metinler arasındaki benzerlik ve farklılıkların matematiksel olarak tespiti, bu alanda yapılacak diğer çalışmalara da örnek teşkil edecektir. Ayrıca, bu çalışma sayesinde elde edilen veriler, tarih bilimi, dil bilimi, üslupbilim ve paleografi alanındaki mevcut literatürü zenginleştirecektir. Araştırma Yöntemi: Araştırma Yöntemi Araştırma Tasarımı: Bu araştırma, el yazması metinlerin yapay zekâ destekli dijital analiz yöntemleri kullanılarak incelenmesini amaçlayan betimsel bir araştırma tasarımı kullanmaktadır. Araştırma, metinler arasındaki benzerlik ve farklılıkların tespit edilmesine amaçlamaktadır. Evren ve Örneklem: Araştırmanın evrenini, tarih boyunca yazılmış ve günümüze ulaşmış el yazması metinler oluşturmaktadır. Örneklem ise, Love’s Labour’s Lost (Aşkın Çabası Boşuna) adlı metinden her seferinde elde edilen verilerin sonuçlarıyla 5 aşamada 11 yapay nüsha elde edilmiştir. Nüshalardan biri üzerinde hiçbir değişiklik yapılmamış Doğru “D” ve diğeri de bu nüshaya en yakın nüsha olması açısından çok küçük müdahalelerle oluşturulmuş “D1” nüshasıdır. Veri Toplama Yöntemleri: Veri toplama sürecinde, Love’s Labour’s Lost (Aşkın Çabası Boşuna) adlı metnin belirli bir bölümünden oluşmaktadır. Seçilen metin 2.500 satır (20.000 kelime) oluşmaktadır. Love’s Labour’s Lost (Aşkın Çabası Boşuna) adlı metinden 11 yapay nüsha elde edilmiştir.Bu metinler dijital ortama aktarılmış ve Chatgpt4o yardımıyla analizlere tabii tutulmuştur. Metinler arasındaki benzerlik ve farklılıklar, kelime frekansları, yazım hataları ve eklenmiş kelimeler gibi kriterler kullanılarak veriler elde edilmiştir. Veri Analizi: Veri analizi sürecinde, metinler arasındaki benzerlik ve farklılıklar matematiksel olarak hesaplanmış ve grafiklerle görselleştirilmiştir. Benzerlik oranları, hata oranları, eksik kelimeler, yanlış yazımlar ve eklenmiş kelimeler gibi kriterler, metinlerin analizinde kullanılmıştır. Bu analizler için kullanılan yöntemler arasında cosine benzerlik, ısı haritası, dendogram, dirsek yöntemi ve korelasyon haritası gibi çeşitli hesaplama ve analiz yöntemleri kullanılmıştır. Beklenen Sonuçlar: Beklenen / Geçici Sonuçlar Bu araştırmanın beklenen sonuçları, el yazması metinler arasındaki benzerlik ve farklılıkların net bir şekilde ortaya konulmasıdır. Dijital analiz yöntemleri sayesinde, metinlerin hangi dönemlerde yazıldığı ve birbirleriyle olan ilişkileri daha iyi anlaşılacaktır. Bu çalışma, tarih bilimi, edebiyat bilimi ve paleografi, karşılaştırmalı metin çalışmaları, üslup bilim, dil bilim alanında önemli bir kaynak oluşturacak ve gelecekte yapılacak benzer çalışmalara örnek teşkil edecektir. Yapılan çalışmada metnin içeriği hangi alfabeyle (Arap, Latin...) yazılmış olsa da gerekli analizlerin yapılabildiği görülmüştür. Araştırmanın sonuçları, özellikle çok varyantlı metinler arasındaki benzerliklerin ve farklılıkların tespit edilmesi açısından literatüre önemli bir katkı sağlayacaktır. Kaynakça: Kaynakça https://sites.google.com/istanbul.edu.tr/nushalarvesoylari/proje-hakkında#h.ap7occuhsedo(E.T: 21.05.2024). https://voyant-tools.org/?corpus=shakespeare (E.T: 21.05.2024). Köksal, M. F. (2012). Eski Türk Edebiyatında Tenkit ve Teori, Kesit Yayınları, İstanbul. Yıldırım, A. (2015). Tenkitli Bir Divana Dipnotlarından Bakmak: Hayretî Divanı Örneği. Littera Turca Journal Of Turkish Language And Literature, 1(2), 229-236. Turgut, K. (2013). Kemalpaşazâde’nin Hâfız’a Ait Bir Beytin Şerhini İçeren Farsça Risalesi. Doğu Araştırmaları, (11), 25-48.
Anahtar kelimeler: Analiz, Dijital, Şecere Yapay Zeka.
Kaynak gösterimi
Duman, A. (2024). El Yazması Metinlerin İzini Sürmek: Metin Tenkidinde ve Şecere Tespitinde Yapay Zeka Destekli Bir Yaklaşım. Bildiri Özet Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

