Bildiri · 2024

Müellifi Bilinmeyen Mensur Bir İhtilâc-nâme Örneği

X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi

Yazarlar

  1. Merve BÜYÜKADASunan yazarSorumlu yazarBayburt Üniversitesi

Öz

Problem Durumu: “İhtilâc-nâme” Türk Dil Kurumu Kütüphanesi’nde Yz. A/106/2 yer numarası ile kayıtlıdır. Bu çalışma ile ihtilâc-nâmenin çeviri yazıya aktarılması, diğer seğir-nâme nüshaları ile karşılaştırılması, diğer metinlerle muhteva yönünden benzer özelliklerinin ve farklılıklarının ortaya konulması, metnin dil ve imla hususiyetlerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. İhtilâc kelimesi sözlükte “çarpıntı, çarpınma, seğirme, etlerin gevşeyip büzülmesi, havale nöbeti tutma; seğirtmek ve hareket etmek” (Devellioğlu, 2001, s.410; Kırkkılıç & Sancak, 2017, s.43) şeklinde açıklanır. Asırlar boyunca, bir insanın vücudundaki herhangi bir uzuv seğirdiği zaman onun gelecekteki durumuna, işine, sağlığına ve benzer hususlara dair tahminlerde bulunulmuş ve tüm bunlara dayanılarak bir takım hükümler verilmiştir (Ersoylu, 1985, s.27). Bu tahmin ve hükümler yıllar içinde yazılı kültürde de kendine önemli bir yer edinmiş ve bir edebî tür hüviyeti kazanmıştır. Seğir-nâme olarak bilinen bu tür kütüb-i ihtilâc ve ihtilâc-nâme (Ertaylan, 1951, s. 6) gibi isimlerle de anılmıştır. Araştırmanın konusunu oluşturan ihtilâc-nâme de bunlardan biridir. “Kitâb-ı İhtilâc-nâme” başlığını taşıyan eser mensur olarak kaleme alınmıştır. İhtilâc-nâme 66 varaktan müteşekkil bir mecmuanın 64b-66b yaprakları arasında bulunmaktadır. Toplam beş yaprak olan eserin 64b-66a yaprakları 16 satır, 65b yaprağı ise 16 satırdan oluşmaktadır. İhtilâc-nâme’de nestalik hat kullanılmış ve eser siyah mürekkep ile yazılmıştır. Metinde bazen uzuv isimleri bazen de işaret veya sıra sayı sıfatlarının üzeri siyah mürekkep ile çizilmiştir. Eserin müellifi/müstensihi ve istinsah tarihi belli değildir. Bu ihtilâc-nâme metni yurt içi ve yurt dışı kütüphanelerinde bulunan onlarca yazma nüshadan sadece biridir. Birçok disiplinin çalışma alanına dahil edilen seğir-nâmelerin tanıtılması ve incelenmesi ileride yapılabilecek müşterek çalışmalara da katkı sağlayacaktır. Araştırma Yöntemi: Araştırmada ilk olarak Türk Dil Kurumu Kütüphanesi’nde Yz. A/106/2 yer numarada yer alan İhtilâc-nâme metni çeviri yazıya aktarılmıştır. İncelenen bu metinde 118 seğirme ve bu seğirmelerin muhtemel sonuçlarından bahsedilmiştir. Metin “tepe”nin seğirmesi ile başlamakta ve “sol ayağın cümle parmakları”nın seğirmesi ile bitmektedir. Seğirmeler genel olarak belli bir sırayı takip etmekle birlikte bazen bu sıranın bozulduğu da olmuştur. Örneğin “[65a] (13) Aġzuñ (14) śol köşesi segirse şāź ola” ifadesinden sonra “ağzun sağ köşesinin” seğirmesinden ya da hemen devamında “(14) Aşaġa ŧuŧaġı segirse dostı anı ħor (15) bula” ifadesinden sonra “yukarı tutağın” seğirmesinden bahsedilmemiştir. Uzuvların bölümleri tarif edilirken sağ, sol, alt, üst ve ortası gibi yer yön bildiren ifadeler ve bazı sıra sayı sıfatları kullanılmıştır. Bu ihtilâc-nâme de -birçok seğir-nâme metninde olduğu gibi- seğirmelerin sonuçlarının büyük bir bölümü olumlu sonuca işaret etmektedir. Bu seğirmelerin 85’i olumlu, 24’ü olumsuz 9’u ise hem olumlu hem olumsuz yöndedir. İhtilâc-nâme’de yer alan her cümlede “segirse (117)” kelimesi bulunur. Bu kelimede bulunan şart eki vasıtasıyla her cümle şartlı birleşik cümle hâline getirilmiştir. Metinde Arapça ve Farsça terkipler bulunmamaktadır. Kelimelerin büyük bir bölümü bugün Türkiye Türkçesinde kullanılan sözcüklerden oluşmaktadır. . Ancak bunun yanında Arapça ve Farsça kelimeler de (âhir, beşâret, bî-niyâz, dîzâr, dübür, hâcet, hayâ, gussa, münâza‘a, müştâk, nâgâh, renc, ta‘âm vd.) mevcuttur. Cümle sonlarında yer alan fiil veya yardımcı fiillerin tamamı Türkçe kökenli sözcüklerdir. Bunlar “ola (44), bula (22), sevine (12), ide (11), göre (9), irişe (6), kurtula (6), eyleye (5), analar (3), dege (3), gide (3), söyleşe (3), yetişe (3), ala (2), çeke (2), ķıla (2), toga (2), işide (1), ana (1), buluna (1) çıka (1), düşe (1), geçüre (1), gele (1), getürüle (1), utana (1), yapa (1), yene (1), yiye (1)” fiilleridir. Metin bazı arkaik ögeler, Türkiye Türkçesinde kullanımı az olan veya anlam değişimine uğramış bazı sözcükler [azacuk [azıcık] (çok az), bay (zengin), baylık (zenginlik), becid olmak (sürekli çalışmak, üzerine düşmek, ısrar etmek), dege (değ: yaklaşmak, değmek, dokunmak, ermek, erişmek, varmak, düşmek, olgunlaşmak), eñek (çene kemiği, gerdan), girü [gerü] (yine, tekrar, bir daha, sonra) sehel (sehel: az, cüz’i azacık, pek basit), karavaş [karabaş] (hizmetçi kadın), ķatı (çok, çok ziyâde, pek, şiddetli, iyice, sıkı, sık sıkı, gayet; ağır acı), ŧalu [talı] (insan ve hayvanlarda iki kürek arası, iki küreğin birleştiği yer), ŧūş olmak [tüş olmak, düş olmak] (yönelmek, rast gelmek, isabet etmek, karşılaşmak) ucuñdan [ucuñuzdan] (yüzünüzden, sizden dolayı), yavuz (fena, kötü) ] içermektedir. Metinde anlam bütünlüğünü sağlamak için bazı ek ve kelime ilaveleri yapılmış ve derkenara yazılan cümle metne dahil edilmiştir. [65a] (8) pıñar[ı], [65b], (16) [bar]mağı, [66a] (5) gögsi[nüñ], [66a] (10) [segirse], [64b] (12) [İki ķaşı bile segirse bir dost dįźārın göre şāź ola] gibi. Metinde bazı harf, ek ve kelimelerin imlalarında yanlışlıklar veya ikilikler olduğu tespit edilmiş ve bunlar listelenmiştir. Örneğin kaf (ﻕ) ve kef (ﻙ) harflerinin yazımında da hatalar yapılmıştır. Örneğin “ħastalıķ” kelimesi bir yerde “[65a] (5) ħastalık ” şeklinde yazılmıştır. Ya da ucundan (11) kelimesi metinde üç farklı biçimde yazılmıştır. İki yerde “[64b] (4) (10)” ikinci hecesi esre ile “ ” şeklinde, dört yerde “[64b] (14), (15), [65a] (3), [65b] (12)” ikinci hecesi ötre ile “ ” şeklinde ve beş yerde “[65a] (6), [65b] (11), (13), [66a] (16, 16)” ise esre veya ötre kullanılmadan “ ” şeklinde verilmiştir. Çevriyazıda birlik sağlanması için “ucundan” şeklindeki yazımı tercih edilmiştir. Beklenen Sonuçlar: Yusuf Ziya Sümbüllü (2010, s. 175) on yedi seğir-nâme nüshasını ele alarak incelediği çalışmasında metinlerdeki genel olumluluk yüzdesinin %75 genel olumsuzluk yüzdesinin ise %25 olduğunu belirtmiştir. Bu ihtilâc-nâme de -birçok seğir-nâme metninde olduğu gibi- seğirme sonuçlarının büyük bir bölümü olumlu sonuca işaret etmektedir. Bu seğirmelerin 72’si olumlu, %20’si olumsuz %8’i ise hem olumlu hem olumsuz yöndedir. Metinde Arapça ve Farsça tamlamaların olmaması, Arapça ve Farsça kökenli sözcük sayısının az olması metnin dilini sade ve anlaşılır kılmıştır. Metinde bazı eskicil ögelerin yer alması, günümüzde kullanımı az olan veya anlam değişimine uğramış bazı sözcüklerin bulunması ve metnin Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait bazı dil ve imla hususiyetlerini (şād kelimesinin “şāz, eylük, yir…” vb. kelimelerin yazımı, bazı harflerin yazımındaki ikilikler gibi) taşıması, ihtilâc-nâmenin Osmanlı Türkçesi döneminin ilk yüzyıllarında yazılmış olabileceğini düşündürse de tüm bunlar eserin yüzyılını tespit etmek için yeterli değildir. Kaynakça: Ahterî Mustafa Muslihuddin el-Karahisarî. (2017). Ahterî-yi Kebir.(H. A. Kırkkılıç ve Y. Sancak, haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları. Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca- Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları. Ersoylu, H. (1985). Seğir-nâme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı -Belleten, 33, 27-48. Ertaylan, İ. H. (1951). Fâlname. 3(4), İstanbul Üniversitesi Yayınları. Gülensoy, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (A-N). TDK Yayınları. Gülensoy, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (O-Z). TDK Yayınları. Sümbüllü, Y. Z. (2010). Seğirname. Fenomen Yayıncılık. TDK (2009). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (Haz. Ömer Asım Aksoy & Dehri Dilçin). C.I., 4. Baskı, TDK Yayınları. TDK (2009). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (Haz. Ömer Asım Aksoy & Dehri Dilçin). C.III., 3. Baskı, TDK Yayınları. TDK (2009). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (Haz. Ömer Asım Aksoy & Dehri Dilçin). C.IV., 3. Baskı, TDK Yayınları. TDK (2009). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (Haz. Ömer Asım Aksoy & Dehri Dilçin). C.V, 3. Baskı, TDK Yayınları. TDK (2009). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (Haz. Ömer Asım Aksoy & Dehri Dilçin). C.VI, 3. Baskı, TDK Yayınları.

Anahtar kelimeler: ihtilâc, seğirme, ihtilâc-nâme, seğir-nâme, mecmua

Kaynak gösterimi

Büyükada, M. (2024). Müellifi Bilinmeyen Mensur Bir İhtilâc-nâme Örneği. Tam Bildiri Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.