Yazarlar
Öz
Problem Durumu: Değişen ve gelişen teknolojiyle birlikte yapay zekâ, popüler bir kavram haline gelmiş ve çeşitli alanlarda adını duyurmaya başlamıştır. Sözü edilen bu teknolojik gelişimle birlikte bireylerin de yapay zekâya yönelik ilgileri ve farkındalıkları oluşmaya başlamıştır. Bu kapsamda çalışmanın amacı, fen bilgisi öğretmen adaylarının “yapay zekâ okuryazarlık” ve “yapay zekâ kaygı” düzeylerinin incelenmesidir. Alanyazında yapay zekâ okuryazarlığı temalı çalışmalar incelendiğinde, derleme çalışmaları (Çelebi vd., 2023; Laupichler vd., 2022), vaka çalışmaları (Lérias vd., 2024), yapay zekâ okuryazarlığı gelişiminin incelendiği çalışmalar (Kong vd., 2022; Kong vd., 2024), test geliştirme çalışmaları (Hornberger vd., 2023), kapsamlı bir değerlendirme çerçevesinin oluşturulduğu çalışmalar (Wang vd., 2023) mevcuttur. Görüldüğü üzere alanyazında yapay zekâ okuryazarlığına dayalı olarak yapılan çeşitli çalışmalar mevcuttur. Ancak bu çalışmalar incelendiğinde çoğunun nitel araştırma yöntemleri kullanılarak veya yapay zekâ okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik oldukları görülmektedir. Dolayısıyla konu kapsamında daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır (Schiavo vd., 2024). Yapay zekâya yönelik olarak yürütülen çalışma alanlarından biri de yapay zekâya dönük kaygı araştırmalarıdır. Yapay zekâ kaygısına yönelik alanyazında yer alan çalışmalar incelendiğinde bu çalışmaların örneklem grubunu sağlık profesyonelleri (Filiz vd., 2022), hemşireler (Seren İntepeler vd., 2022), diş hekimleri (Bulut vd., 2024), özel hastane çalışanları (Şeker vd., 2024), rastlantısal olarak ulaşılan kişiler (Kazak, 2023), turizm çalışanları (Çetiner ve Çetinkaya, 2024), üniversite öğrencileri (Aytaç, 2022; Gültekin vd., 2022; Kaya, 2023; Reyhan ve Dağlı, 2023), öğretmenler (Sevimli Deniz, 2022; Özdemir, 2023), kamu çalışanları (Şen, 2024) ve muhasebe meslek mensupları (Özbek, 2024) oluşturmaktadır. Schiavo vd. (2024) yapmış oldukları çalışmada farklı yaş, eğitim durumu, meslek ve milliyet gibi özelliklere sahip katılımcıların yapay zekâ okuryazarlığı, kaygısı ve kabulü arasındaki ilişkiyi incelemişlerdir ancak öğretmen adaylarıyla yapılan ve okuryazarlık-kaygı ikilisini birlikte ele alıp değerlendiren ve nicel-nitel verilerin birleşiminden oluşan bir karma yöntem çalışmasına ise henüz rastlanılmamıştır. Bu çalışmayla birlikte alanyazındaki bu boşluğun giderileceği ve çalışma sonuçlarının bu kapsamda yapılacak olan sonraki çalışmalara ışık tutup yol göstereceği düşünülmektedir. Yapay zekâ teknolojilerini etkin bir biçimde kullanmada ve etkili yapay zekâ stratejileri geliştirmede, bu teknolojiyle yakından temas halinde olan bireylerin sahip oldukları yaklaşımlar uygulamaların geleceği açısından önemlidir. Teknolojide ortaya çıkan değişim ve gelişimler her ne kadar sancılı bir süreci ifade etse de buna yönelik kaygıların tanımlanmasının ve en aza indirgenmesinin varılmak istenen hedeflere ulaşmada önemli olduğu ve olacağı düşünülmektedir (Akkaya vd., 2021). Yapay zekâ okuryazarlığının geliştirilmesi gereken gruplardan biri de öğretmen adaylarıdır. Teknolojinin halen daha gelişmekte olduğu düşünüldüğünde, öğretmen adaylarının günlük yaşam aktivitelerinin yanı sıra profesyonel yaşamlarında da bu uygulamalarla karşı karşıya kalacak olmaları öngörülebilir bir gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla yapay zekâ teknolojilerini tanımaları ve farkındalık geliştirmeleri önemlidir (Laupichler vd., 2022). Tüm bunlardan hareketle, çalışma sonuçlarının etkili yapay zekâ eğitimi stratejileri geliştirmede yol gösterici olacağı düşünülmektedir. Araştırma Yöntemi: Araştırmada, karma yöntem desenlerinden açımlayıcı-sıralı desen kullanılmıştır. Açımlayıcı-sıralı desen, nicel verilerin toplanıp analiz edilmesinden sonra nitel verilerin toplanıp analiz edilmesine doğru ilerleyen bir süreci kapsar. Araştırmacı son aşamada nicel ve nitel olarak elde ettiği verileri birleştirerek nitel verilerin nicel verileri nasıl açıkladığını yorumlar (Cresswell ve Plano Clark, 2018). Araştırmanın nicel çalışma grubunu 2023-2024 eğitim-öğretim yılında Türkiye’nin batısında bulunan bir ilin Eğitim Fakültesi Fen Bilgisi Öğretmenliği Anabilim Dalında öğrenim gören toplamda 136 öğretmen adayı oluşturmuştur. Araştırmanın amacı kapsamında gerçekleştirilen yarı-yapılandırılmış görüşme için amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenen dokuz öğretmen adayı, nitel çalışma grubunu oluşturmuştur. Araştırmanın verileri iki aşamada toplanmıştır. Birinci aşamada nicel veriler, ikinci aşamada ise nitel veriler toplanmıştır. Nicel veriler, Polatgil ve Güler (2023) tarafından Türkçe’ye uyarlanan “Yapay Zekâ Okuryazarlık Ölçeği” (YZO) ve Akkaya vd., (2021) tarafından Türkçe’ye uyarlanan “Yapay Zekâ Kaygı Ölçeği” (YZK) kullanılarak toplanmıştır. Nitel veriler ise araştırmacılar tarafından hazırlanan yarı-yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmada YZO ve YZK ölçeklerinden toplanan nicel verilerin analizi SPSS 27.0 paket programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda parametrik testlerden bağımsız örneklemler t-testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Ayrıca testlerin ön şartı olan varyansların homojenliği test sonuçları incelenmiş ve varyansların homojen olduğu görülmüştür (p>.05). Nitel verilerin analizinde ise yarı-yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla elde edilen veriler içerik analizine tabi tutularak irdelenmiştir. Beklenen Sonuçlar: Çalışma sonucunda öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının cinsiyet, sınıf düzeyi, genel not ortalaması, yapay zekâ bilgi düzeyi, yapay zekâ ile ilgili eğitime katılıp katılmama durumu ve yapay zekâya yönelik duygu durumu değişkenlerine göre anlamlı olarak farklılaşmadığı görülürken teknolojik araçları kullanım beceri düzeylerine göre anlamlı olarak farklılaştığı görülmüştür. Yapay zekâ kaygılarının ise cinsiyet, sınıf düzeyi, teknolojik araçları kullanım beceri düzeyi, yapay zekâ bilgi düzeyi ve yapay zekâ ile ilgili eğitime katılıp katılmama durumu değişkenlerine göre anlamlı olarak farklılaşmadığı görülürken genel not ortalaması ve duygu durumu değişkenlerine göre anlamlı olarak farklılaştığı görülmüştür. Ayrıca korelasyon sonucuna göre yapay zekâ okuryazarlığı ile kaygı arasında anlamlı bir ilişki olmadığı ortaya konmuştur. Nicel sonuçlar, görüşmeler yapılarak da nitel verilerle desteklenmiş ve öğretmen adaylarının okuryazarlık ve kaygı düzeyleri arasında bir ilişki olmadığı ortaya konmuştur. Kaynakça: Akkaya, B., Özkan, A. & Özkan, H. (2021). Yapay zekâ kaygı (YZK) ölçeği: Türkçeye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Alanya Akademik Bakış, 5(2), Sayfa No.1125-1146. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.833668 Aytaç, Z. (2022). Üniversite öğrencilerinin yapay zekâ öğrenme ve iş değiştirme kaygılarının otonom araçlar ve akıllı evler özelinde değerlendirilmesi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 57(4), 2975-2989. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.22.12.1867 Bulut, H., Kınoğlu, N.G., & Karaduman, B. (2024). The fear of artificial intelligence: dentists and the anxiety of the unknown. Journal of Advanced Research in Health Sciences, 7(1):55-60. https://doi.org/10.26650/JARHS2024-1302739 Çelebi, C., Demir, U. & Karakuş, F. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı konulu çalışmaların sistematik derleme yöntemiyle incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 535-560. https://doi.org/ 10.51119/ereegf.2023.67 Çetiner, N., & Çetinkaya, F. Ö. (2024). Çalışanların yapay zekâ kaygısı ile motivasyon düzeyleri arasındaki ilişki: Turizm çalışanları üzerine bir araştırma. Alanya Akademik Bakış, 8(1), 159-173. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1297394 Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and Conducting Mixed Methods Research (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE. Filiz, E., Güzel, Ş. & Şengül, A. (2022). Sağlık profesyonellerinin yapay zekâ kaygı durumlarının incelenmesi. Journal of Academic Value Studies, 8(1), 47-55. http://dx.doi.org/10.29228/javs.57808 Gültekin, Z., Urgan, S., & Ak, M. (2022). Yapay zekâ kaygısının kariyer kararlılığına etkisine yönelik bir araştırma: ondokuz mayıs üniversitesi öğrencileri örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C.27, S.3, s.477-491. Hornberger, M., Bewersdorff, A., & Nerdel, C. (2023). What do university students know about Artificial Intelligence? Development and validation of an AI literacy test. Computers and Education: Artificial Intelligence, 5, 100165. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100165 Kaya, M. (2023). Havacılık yönetimi öğrencilerinin yapay zekâ kaygısı ve teknoloji kaynaklı işsizlik endişesi. [Yüksek lisans tezi]. Eskişehir Teknik Üniversitesi. Kazak, M. (2023). Yapay zekâ kaygısı, yabancılaşma ve dindarlık ilişkisi. [Yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi. Kong, S.C., Cheung, M.Y. W., & Tsang, O. (2024). Developing an artificial intelligence literacy framework: Evaluation of a literacy course for senior secondary students using a project-based learning approach. Computers and Education: Artificial Intelligence, 6, 100214. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100214 Kong, S.C., Cheung, W. M.Y., & Zhang, G. (2022). Evaluating artificial intelligence literacy courses for fostering conceptual learning, literacy and empowerment in university students: Refocusing to conceptual building. Computers in Human Behavior Reports, 7, 100223. https://doi.org/10.1016/j.chbr.2022.100223 Laupichler, M. C., Aster, A., Schirch, J., & Raupach, T. (2022). Artificial intelligence literacy in higher and adult education: A scoping literature review. Computers and Education: Artificial Intelligence, 3, 100101. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100101 Lérias, E., Guerra, C., & Ferreira, P. (2024). Literacy in artificial ıntelligence as a challenge for teaching in higher education: A case study at portalegre polytechnic university. Information, 15(4):205. https://doi.org/10.3390/info15040205 Özbek, A. (2024). Muhasebe meslek mensuplarının yapay zekâ kaygılarının gelecekte istihdam edilebilirlik algıları üzerine bir çalışma. Alanya Akademik Bakış Dergisi, C:8, S:1, s.254-267. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1329511 Özdemir, N.D. (2023). Öğretmenlerin yapay zekâ kaygılarına ilişkin görüşleri. F. Korkmaz (Ed.), Ufuk Üniversitesi II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı içinde (s. 61-68). Ufuk Üniversitesi II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi’nde sunulan bildiri, Ankara. Erişim adresi: https://usbk.ufuk.edu.tr/wp-content/uploads/2023/10/Tam-Metin-Kitabi.pdf Polatgil, M., & Güler, A. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı ölçeğinin türkçe’ye uyarlanması. Sosyal Bilimlerde Nicel Araştırmalar Dergisi, 3(2), 99-114. Reyhan Aktaş, F., & Dagli, E. (2023). Evaluation of midwifery students' anxiety regarding artificial ıntelligence used in the field of health. Journal of Health Sciences Institute, 8(Special Issue): 290-296. Schiavo, G., Businaro, S., & Zancanaro, M. (2024). Comprehension, apprehension, and acceptance: Understanding the influence of literacy and anxiety on acceptance of artificial intelligence. Technology in Society, 77, 102537. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2024.102537 Seren İntepeler, Ş., Gül, G., Çınar, S., & Akbaş, E., (2022). Artificial Intelligence Anxiety of Nurses and Associated Factors. “2. Ulusal, 1. Uluslararası Hemşirelikte Yönetim Kongresi” (pp.44). İzmir, Turkey. Sevimli Deniz, S. (2022). Yapay zekâ kaygısının incelenmesine ilişkin bir araştırma. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, (Issn:2630-631X) 8(63): 1675-1677. Şeker, C., Örücü, E., & Ercan Önbıçak, A. (2024). Örgütlerde inovasyon, örgütsel öğrenme ilişkisinde yapay zekâ kaygısının rolü. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(1), 328–345. https://doi.org/10.20491/isarder.2024.1793 Şen, A. T. (2024). Kamu çalışanlarının yapay zekâ kaygı düzeylerinin belirlenmesi: Kastamonu örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(2), 232–246. http://doi.org/10.25287/ohuiibf.1384425 Wang, X., Li, X., & J. H. (2023). Junior high school artificial intelligence literacy: connotation, evaluation and promotion strategy. Open Journal of Social Sciences, 11(5), 33-49. https://doi.org/10.4236/jss.2023.115004
Anahtar kelimeler: yapay zekâ okuryazarlığı, yapay zekâ kaygısı, öğretmen adayları
Kaynak gösterimi
Akbay, B., Topal, Ö. K. ve Sarıoğlan, A. B. (2024). Fen Bilgisi Öğretmen Adaylarının Yapay Zekâ Okuryazarlık ve Kaygı Düzeyleri: Bir Karma Yöntem Çalışması. Bildiri Özet Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

