Bildiri · 2024

Eğitim Örgütlerinde Sosyal Takas Kuramı: Bir Sistematik Derleme

X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi

Yazarlar

  1. Berna ÜNALSunan yazarSorumlu yazarİstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi

Öz

Problem Durumu: Örgütte insan ilişkilerinin temelinde nasıl bir süreç bulunmaktadır? Örgütteki informal yapıya odaklanan Blau (1986); bu soru ile yakından ilgilenmiştir. İnsan ilişkilerinin temelindeki sosyal ve psikolojik süreci anlamlandırmaya çalışmış ve takasın toplumsal yaşamda merkezi bir öneme sahip olduğunu iddia etmiştir. Sosyal takasın; açıkça belirtilmese de iki kişi veya grup arasında sunulan yardımların karşılığının geri dönmesinin beklenmesiyle sürdürülen bir sosyal etkileşim süreci olduğu ifade edilmektedir (Kuşkonmaz Çildir, 2008). Sosyal takas kuramının eğitim yönetimi alanı ile temas halinde olduğu söylenebilir. Bursalıoğlu’na (2020) göre eğitim yöneticisinin çevreyle olan ilişkilerinde ve örgüt içerisinde takas teorisi etkindir. Yetkisini sosyal güçle desteklemek amacıyla okul yöneticisi, çevre liderleri ile etkileşim kurmak durumundadır. Örgüt içerisinde de eğitim yöneticisinin, ödülleri örgüte yapılan hizmetlere göre astlara dağıtması önemlidir. Sosyal takas kuramının eğitim yönetimi alanına özgün bir bakış açısı sunarak katkı sağladığı söylenebilir. Ulusal literatürde eğitim yönetimi alanında bu konuda çeşitli araştırmalar yürütülmüştür (Argon & Ertürk, 2018; Çildir, 2008; Demirer, 2019; Yarıcı & Özbaş, 2021). Fakat eğitim örgütlerinde sosyal takas kuramını inceleyen bir sistematik derleme çalışmasına rastlanmamıştır. Hallinger (2013), eğitim yönetimi alanının ilerlemesiyle birlikte sistematik derleme çalışmalarının araştırmacılara etkili bir rehberlik sunmaya devam edeceğine dikkat çekmektedir. Paydaşlar arasındaki iş birliği, etkileşimler ile bilgi paylaşımları eğitimin niteliğinde etkilidir. Dolayısıyla bu konularla yakından ilişkili olan sosyal takas kuramının sistematik derleme yöntemi ile incelenmesi; eğitim yönetimi araştırmacılarına önemli bir bakış açısı sunabilir. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı; eğitim örgütlerinde sosyal takas kuramı ile ilgili yapılan araştırmaların sistematik derleme yöntemiyle incelenmesidir. Bu doğrultuda yanıt aranan sorular aşağıdaki gibidir: Araştırmaların; 1. Amaçları nelerdir? 2. Yöntemleri nelerdir? 3. Katılımcıları kimlerdir? 4. Yürütüldüğü kademeler nelerdir? 5. Sonuçları nelerdir? 6. Önerileri nelerdir? Araştırma Yöntemi: Sistematik derleme çalışmalarının gelecekteki çalışmalar için etkili bir rehberlik sunduğu söylenebilir (Hallinger, 2013). Sistematik derleme ile tasarlanan bu çalışmada öncelikle 2008 ve 2024 yılları arasında yapılan araştırmalar dikkate alınarak YÖK TEZ veri tabanından ‘takas kuramı’ ve ‘sosyal takas’ ve Google Akademik veri tabanından ‘takas ve eğitim’ ve ‘okullarda takas’ anahtar kelimeleri ile tarama yapılmıştır. Web Of Science veri tabanından ise ‘social exchange theory’ anahtar kelimesi kullanılarak konu eğitim kategorisi ile sınırlandırılmıştır. Araştırmalar dahil edilirken sosyal takas kuramına odaklanılmasına ve eğitim örgütlerinde yürütülmüş olmasına dikkat edilmiştir. Doğrudan sosyal takas kuramı ile ilgili olmayan ve işletme alanındaki çalışmalar araştırmaya dahil edilmemiştir. Mevcut durumda araştırmada 15 çalışma incelenmiştir. Veri analizinde; alandaki çalışmaların genel eğilimlerini sistematik bir şekilde analiz ederek bilgiyi örgütleyen ve yeni çıkarımlar yapmayı amaç edinen betimleyici içerik analizi (Çalık & Sözbilir, 2014) kullanılmaktadır. Fakat araştırmanın veri toplama ve analiz süreci devam etmektedir. Beklenen Sonuçlar: Eğitim örgütlerinde sosyal takas kuramı ile ilgili araştırmaların amaçlarına bakıldığında; özellikle ulusal literatürdeki araştırmaların yönetici-öğretmen etkileşimine odaklandığı görülmektedir. Bununla birlikte örgütsel vatandaşlık davranışları; lisansüstü öğrenci danışmanlıklarındaki etkileşimler, akademisyenlerin araştırma ve öğretim performansı, psikolojik sözleşme ile üniversite-öğrenci etkileşimini ele alan araştırmalar bulunmaktadır. Araştırmaların yöntemlerine bakıldığında ise nicel, nitel ve karma yöntemle çalışmalar yürütülse de nicel araştırmaların ağırlıklı olduğu görülmektedir. Karma yöntem ise mevcut durumda en az kullanılan yöntemdir. Araştırmaların katılımcıları; akademisyenler, okul yöneticileri, öğrenciler ve öğretmenlerdir. Öğretmen katılımcılar ile yürütülen araştırmaların ağırlıklı olduğu görülmektedir. Dolayısıyla özellikle ulusal literatürde akademisyenler, okul yöneticileri ile öğrencilerin katılımcı olduğu; nitel ve karma yöntemlerle araştırmalar da yürütülebilir. İlköğretim, ortaöğretim, yükseköğretim ve yetişkin eğitimi kademelerinde araştırmalar yürütülse de araştırmaların en yoğun olduğu kademe yükseköğretim olmuştur. Fakat mevcut durumda ulusal literatürde yükseköğretim kademesinde araştırma yürütülmediği gözlenmiştir. Dolayısıyla yükseköğretimde takas kuramını ele alan araştırmaların yürütülmesi önerilebilir. Eğitim örgütlerinde sosyal takas kuramı ile ilgili araştırmaların sonuçlarında ise öne çıkanlar; eğitimcilerin örgütsel vatandaşlık davranışlarını olumlu etkiler, okullarda yaygındır, yönetici-öğretmen ilişkisini etkiler, yükseköğretimde danışmanlık süreçleri sosyal takas kuramı ile açıklanabilir ve uzmanlık gücü takas ilişkisini biçimlendiricidir şeklindedir. Araştırmaların önerileri ise etkileşim, mentorluk deneyimi, yönetici-öğretmen ilişkisi, yükseköğretim toplulukları/ağlar ve nitelik ile okullarda takas kullanımı üzerinedir. Kaynakça: Argon, T., & Ertürk, R. (2018). Okullarda takas kuramının uygulanma durumunun yönetici öğretmen etkileşimine etkisi. Uğurlu vd. (Ed.), Eğitim Yönetimi Araştırmaları içinde (ss. 464-475). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi. Blau, P. (1986). Exchange and power in social life (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203792643 Bursalıoğlu, Z. (2020). Eğitim yönetiminde teori ve uygulama. Pegem. Çalık, M., & Sözbilir, M. (2014). İçerik analizinin parametreleri. Eğitim ve Bilim, 39(174). 33-38. doi:http://dx.doi.org/10.15390/EB.2014.3412 Çildir, T. K. (2008). Ankara ilköğretim okullarında çalışan yönetici ve öğretmenlerin takas kuramının uygulanmasına ilişkin algıları (Yayın No. 232048) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Demirer, S. (2019). Okul yöneticilerinin sosyal takas, özümseme kapasitesi düzeyleri ve psikolojik sözleşme algıları arasındaki ilişki (Yayın No. 596986) [Doktora Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Hallinger, P. (2013). A conceptual framework for systematic reviews of research in educational leadership and management. Journal of Educational Administration, 51(2), 126-149. https://doi.org/10.1108/09578231311304670 Yarıcı, T. & Özbaş, M. (2021). Okul yöneticilerinin eğitsel proje süreçlerine ilişkin görüşlerinin sosyal takas kuramı bağlamında incelenmesi. Journal Of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7(38):515-525. http://dx.doi.org/10.31589/JOSHAS.562

Anahtar kelimeler: Eğitim örgütleri, sosyal takas kuramı, sistematik derleme

Kaynak gösterimi

Ünal, B. (2024). Eğitim Örgütlerinde Sosyal Takas Kuramı: Bir Sistematik Derleme. Bildiri Özet Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.