Yazarlar
Öz
Problem Durumu: Teknolojinin hızla ilerlemesi ve yapay zekâ uygulamalarının eğitim alanında giderek daha fazla kullanılması, çağımızın en dikkat çekici gelişmelerinden biridir. Bu ilerleme, öğrenme süreçlerini kişiselleştirmek, öğrenci katılımını artırmak ve eğitim materyallerini zenginleştirmek gibi pek çok fırsat sunmaktadır. Ancak, yapay zekânın eğitimdeki yaygınlaşması, çocukların dijital ortamda karşılaştıkları riskler ve haklarının nasıl korunacağı konusunda yeni sorunları da beraberinde getirmektedir. Çocukların çevrimiçi güvenliği, veri gizliliği ve eğitimde eşit erişim gibi konular, yapay zekânın etik ve sorumlu kullanımını zorunlu kılmaktadır. Bu çalışma, yapay zekâ uygulamalarının eğitimde çocuk hakları üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin temel ilkeleri ışığında, yapay zekânın eğitimdeki uygulamalarının çocukların gelişim haklarına, eğitimde ayrımcılık yasağına ve özel hayatın gizliliğine olan etkileri değerlendirilecektir. Ayrıca, öğretmenlerin bu süreçteki rolleri ve yapay zekâ uygulamalarının pedagojik ve etik boyutları üzerinde durulacaktır. Çalışma, yapay zekânın eğitimde etkin ve sorumlu bir şekilde kullanılmasına yönelik politika önerileri geliştirmeyi hedeflemektedir. Araştırma Yöntemi: Yapay zekâ ve çocuk hakları konusunda kapsamlı bir doküman analizi yöntemini kullanarak yapılan bu çalışmada, eğitimde yapay zekâ uygulamalarının çocuk hakları üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırma, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Millî Eğitim Temel Kanunu ve ilgili ulusal ve uluslararası mevzuatları içerecek şekilde tasarlanmıştır. Ayrıca, UNICEF ve Avrupa Birliği gibi uluslararası kuruluşların yapay zekâ ve çocuk haklarına ilişkin politika rehberleri, raporlar ve yasal düzenlemeler de analiz edilmiştir. Doküman analizi, mevcut yasal çerçevelerin yapay zekâ uygulamalarıyla uyumunu, çocuk haklarına olan etkilerini ve eğitim politikalarındaki potansiyel boşlukları belirlemek için kullanılmıştır. Beklenen Sonuçlar: Çalışmanın sonuçları, yapay zekâ uygulamalarının çocukların eğitim hakkı, ayrımcılık yasağı, katılım hakkı ve özel hayatın gizliliği gibi temel haklar üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olduğunu göstermektedir. Öğretmenlerin, yapay zekâ sistemlerinin çocuk merkezli ve etik bir şekilde tasarlanmasında ve uygulanmasında kritik bir rol oynadığı ve bu süreçte öğrencilerin yapay zekâ okuryazarlığını geliştirmelerine yardımcı oldukları belirlenmiştir. Sonuçlar, eğitim politikalarının ve uygulamalarının, yapay zekâ sistemlerinin çocuk haklarına uygunluğunu artırmak için güncellenmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Kaynakça: Acar, O. (2020). Yapay zeka fırsat mı yoksa tehdit mi? Kriter Yayınevi. Ada, S., & Baysal, Z. N. (2015). Türk eğitim sistemi ve etkili okul yönetimi (3. bs). Pegem Akademi. Akbar, S., & Hameed, A. (2019). Teachers’ awareness about child rights provision, protection and participation: Gender perspective. Journal of Educational Research, 22(2), 31-41. Akçapınar, G., Bayazıt, A., Kokoç, M., Altun, A., Fidan, A., & Bağcı, D. (2020). E-eğiticiler için yapay zekâ destekli öğrenci i̇zleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi (ss. 1-33). Hacettepe Üniversitesi. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/621428/e-egiticiler-icin-yapay-zeka-destekli-ogrenci-izleme-ve-degerlendirme-sisteminin-gelistirilmesi Akyüz, E. (2001). Çocuk hakları sözleşmesinin temel i̇lkeleri ışığında çocuğun eğitim hakkı. Milli Eğitim Dergisi, 151. https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/151/akyuz.htm Bozkurt, A. (2023). ChatGPT ve üretken yapay zeka: eğitim dünyasında kaçınılmaz paradigma değişimi. Hacettepe Üniversitesi Sürdürülebilir Öğretme ve Öğrenme Merkezi. Bryant, J., Heitz, C., Sanghvi, S., & Wagle, D. (2017). How artificial intelligence will impact K-12 teachers. McKinsey & Company. https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Public%20and%20Social%20Sector/Our%20Insights/How%20artificial%20intelligence%20will%20impact%20K%2012%20teachers/How-artificial-intelligence-will-impact-K-12-teachers.pdf Bursa Milli Eğitim Müdürlüğü Ar-Ge. (2019). 21 yüzyıl öğretmenlerine yönelik yapay zekâ eğitici eğitimi. http://bursaarge.meb.gov.tr/www/21-yuzyil-ogretmenlerine-yonelik-yapay-zek-egitici-egitimi/icerik/307 Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: istatistik, araştırma deseni, spss uygulamaları ve yorum (28. bs). Pegem Akademi. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Erkan Akgün, Ö., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri (30. bs). Pegem Akademi Yayıncılık. https://doi.org/10.14527/9789944919289 araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Ed.; 6. bs). Siyasal Kitabevi. Çamlı, E. (2021). Dijital ortamda çocuk hakları ve genel yorum no 25. İstanbul Bilgi Üniversitesi İletişim Fakültesi-Dijital Medya ve Çocuk. https://dijitalmedyavecocuk.bilgi.edu.tr/2021/03/22/dijital-ortamda-cocuk-haklari-ve-genel-yorum-no-25/ Dağlı, S. K. (2022). Türkiye’de eğitim alanında çocuk hakları ile ilgili yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Eğitim Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 3(1), 22-34. Deb, S., & Mathews, B. (2012). Children’s rights in India: parents’ and teachers’ attitudes, knowledge and perceptions. The International Journal of Children’s Rights, 20(2), 241-264. https://doi.org/10.1163/157181811X616022 Resmî Gazete. (2023). On i̇ki̇nci̇ kalkınma planının (2024-2028) onaylandığına ilişkin karar. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/11/20231101M1-1.htm Sarı, F. (2021). Cahit Arf’ın “makine düşünebilir mi ve nasıl düşünebilir?” adlı makalesi üzerine bir çalışma. TRT Akademi, 6(13), 812-833. https://doi.org/10.37679/trta.962940 Savaş, S. (2021). Artificial intelligence and innovative applications in education: The case of turkey. Journal of Information Systems and Management Research, 3(1), 14-26. Schultz, S. E., & Schultz, D. P. (2007). Modern psikoloji tarihi (Y. Aslay, Çev.). Kaknüs Yayınları. Simmler, M., & Frischknecht, R. (2021). A taxonomy of human–machine collaboration: capturing automation and technical autonomy. AI & SOCIETY, 36(1), 239-250. https://doi.org/10.1007/s00146-020-01004-z Taşkın, Ç., & Akat, Ö. (2010). Araştırma yöntemlerinde yapısal eşitlik modelleme (1. bs). Ekin Yayınevi. Milli Eğitim Temel Kanunu, Pub. L. No. 14574, 1739 Sayılı Kanun (1973). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf UNICEF. (2023). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. https://www.unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme UNICEF Innovation, Human Rights Center, & UC Berkeley. (2019). Memorandum on artificial intelligence and child rights. https://www.unicef.org/innovation/reports/memoAIchildrights United Nations. (2021). General comment No. 25 (2021) on children’s rights in relation to the digital environment. United Nations Human Rights Treaty Bodies. https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/TBSearch.aspx?TreatyID=5&DocTypeID=11 Uyak, S., Uyak, S. G., Ürey, D., Keskin, Ö., Aymaz, A., & Aydın, İ. (2023). Okul öncesi eğitim kurumlarında yapay zeka uygulamaları: yönetici ve öğretmen görüşleri. Social Mentality and Researcher Thınkers Journal (Smart Journal), 9(75), 4625-4636. https://doi.org/10.29228/smryj.72414 Van Bueren, G. (Ed.). (1998). International documents on children (2. bs). Martinus Nijhoff Publishers. Weinstein, M. (2020). School surveillance: The students’ rights implications of artificial intelligence as K-12 school security. North Carolina Law Review, 98(2), 438-480. Williamson, B., & Eynon, R. (2020). Historical threads, missing links, and future directions in AI in education. Learning, Media and Technology, 45(3), 223-235. https://doi.org/10.1080/17439884.2020.1798995 Wooldridge, M., & Jennings, N. R. (1995). Intelligent agents: Theory and practice. The Knowledge Engineering Review, 10(2), 115-152. https://doi.org/10.1017/S0269888900008122 Wu, E. H.-K., Lin, C.-H., Ou, Y.-Y., Liu, C.-Z., Wang, W.-K., & Chao, C.-Y. (2020). Advantages and constraints of a hybrid model K-12 e-learning assistant chatbot. IEEE Access, 8, 77788-77801. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.2988252
Anahtar kelimeler: Yapay zekâ, çocuk hakları, eğitimde yapay zekâ, öğretmen, eğitim
Kaynak gösterimi
Dağlı, S. K. (2024). Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamalarının Çocuk Haklarına Etkisi ve Öğretmenin Rolü. Bildiri Özet Kitabı içinde. X. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

