Yazarlar
Öz
Sakine Sincer, Hacettepe Üniversitesi, sakinekocasincer@gmail.com Bahar Yakut Özek, Milli Eğitim Bakanlığı, yakutbah@gmail.com GİRİŞ ve PROBLEM DURUMU Eğitim ve öğretim faaliyetlerinde dijital teknolojilerin kullanılmasını ifade eden eğitimde dijitalleşme, dünya genelinde hızla yaygınlaşmaktadır. Özellikle COVID-19 pandemisiyle birlikte, eğitim paydaşları dijitalleşmeye daha da fazla önem vermeye başlamıştır (Rosak-Szyrocka, 2022). Pandemi öncesinde de üzerinde durulan eğitimde dijitalleşme konusu pandemi döneminde hız kazanmıştır. Farklı bir deyişle, bütün dünyada etkisini göstererek pek çok olumsuzluğu beraberinde getiren COVID-19 pandemisi, eğitimde dijitalleşme için bir fırsata dönüşmüştür (Babaoğlu ve Kulaç, 2021). Pandemi döneminde bir zorunluluk haline gelen eğitimde dijital teknolojilerin kullanımı, eğitim sistemi üzerinde hem kısa hem uzun vadeli etki ve değişikliklere yol açmıştır. Öncelikle, bu süreç öğrenci, öğretmen ve eğitim yöneticilerinde dijitalleşme konusunda farkındalık ve ilgi yaratmıştır. Bunun yanı sıra, dünya genelinde pek çok ülke, eğitimde dijitalleşmeye yatırım yapmaya hız vererek dijital teknolojilerin kullanılması yoluyla öğrenme deneyimini geliştirmeye ve zenginleştirmeye odaklanmıştır. Eğitimde dijitalleşme eğiliminin en çok etkili olduğu eğitim kademelerinden biri de yükseköğretimdir. Tüm dünyada pek çok yükseköğretim kurumunda eğitim öğretim amacıyla kullanılmaya başlanan öğrenme yönetim sistemleri, açık öğrenme kaynakları, sosyal ağlar, ders videoları, senkron- asenkron ders anlatımları ve kitlesel açık çevrimiçi dersler yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır (Harley, 2002). Türkiye’de ise eğitim ve öğretimin dijital dönüşümü resmi olarak 2016’da gündeme alınmıştır (Nuroğlu ve Nuroğlu, 2018). 2019 yılına gelindiğinde ise Türkiye’de yükseköğretim kurumlarının dijital dönüşümü YÖK’ün ana hedeflerinden biri haline gelmiştir (Aktaş ve Gündüz, 2020). Türkiye’de 2020 yılının Mart ayında etkili olmaya başlayan COVID-19 pandemisi ile birlikte diğer eğitim kademelerinde olduğu gibi yükseköğretimde de çevrimiçi eğitime geçilmiştir. Senkron ve asenkron derslerin birlikte yürütüldüğü bu dönem, yükseköğretimde dijitalleşmeye hız kazandırmıştır. Daha sonraki dönemlerde çevrimiçi ve yüz yüze derslerin harmanlandığı hibrit yöntem benimsenmiştir. 2022-2023 Güz döneminde tamamen yüz yüze eğitime geçilmesinin ardından 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli depremin ardından 2022-2023 Bahar döneminde yükseköğretimde yeniden çevrimiçi ders kararı alınmıştır. Pandemi veya deprem gibi salgın veya afet zamanlarında çevrimiçi eğitim yönetimin benimsenmesinden de anlaşılacağı gibi, çevrimiçi dersler yükseköğretimin bir gerçeği haline gelmiştir. Salgın ve deprem gibi zamanlarda başvurulan etkili bir yöntem olmasına rağmen, genelde yükseköğretimde dijitalleşme özelde çevrimiçi dersler bazı zorlukları da beraberinde getirmektedir (Greengard, 2016). Dijital verilerin güvenliği bu sorunların başında gelmektedir. Ayrıca, öğrencilerin teknolojik cihazlara erişiminin olmaması ve çevrimiçi eğitimin yüz yüze eğitim kadar etkileşimli olmaması diğer zorluklar arasındadır. Bu nedenle, eğitimde daha verimli ve esnek bir öğrenme deneyimi sağlamayı hedefleyen dijitalleşmenin tamamen başarılı olabilmesi için teknolojik altyapı, öğrencilerin teknolojik cihazlara erişimi, öğretmenlerin teknolojik yeterlilikleri ve dijital güvenlik gibi konularda çalışmalar yapılması gerekmektedir. Görüldüğü gibi, yükseköğretimde dijitalleşme avantajlarının yanı sıra zorlukları da olan bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Yükseköğretim kurumları, dijitalleşme stratejilerini geliştirirken, öğrencilerin ihtiyaçlarına ve gereksinimlerine uygun bir yaklaşım benimsemelidir. Yapılan alanyazın taramasında yükseköğretimde dijitalleşmeyi ele alan pek çok çalışmaya rastlanmıştır (Ataş ve Gündüz, 2019; Aybek, 2017; Babaoğlu ve Kulaç, 2021; Greengard, 2016; Güllü, 2021; Rosak-Szyrocka, 2022; Taşcı ve Taşlıbyaz, 2021). Bununla birlikte, yükseköğretimde dijitalleşmeyi öğretim elemanlarının ve üniversite öğrencilerinin deneyimlerinden yola çıkarak ele alan bir çalışmaya rastlanmış olup (Lülecioğlu, 2022) söz konusu çalışmanın sadece İngilizce dili eğitimine odaklandığı görülmüştür. Diğer yandan, 6 Şubat depremi sonrasında yükseköğretimde çevrimiçi eğitimi ele alan bir çalışmaya rastlanmış olup (Telli ve Altun, 2023) bu çalışmanın kavramsal bir çalışma olduğu görülmüştür. Literatürdeki bu boşluktan yola çıkarak, bu çalışmanın amacı öğretim elemanları ve üniversite öğrencilerinin görüşlerine göre 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depreminden sonra Türkiye yükseköğretim sisteminin dijitalleşmesi sürecinin etkililiğini incelemektir. Bu çalışmanın, genelde yükseköğretimde dijitalleşmede özelde deprem gibi doğal afetler söz konusu olduğu dönemlerdeki dijitalleşme sürecinde eksik ve ihtiyaçların farkına vararak olası afetlerde eğitim ve öğretim faaliyetlerinin kesintisiz ve etkili bir şekilde sürdürülmesine katkı sağlaması beklenmektedir. YÖNTEM Araştırma Modeli Bu araştırmanın amacı öğretim elemanları ve üniversite öğrencilerinin görüşlerine göre 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depreminden sonra Türkiye yükseköğretim sisteminin dijitalleşmesi sürecinin etkililiğini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda bu çalışmada, nitel araştırma desenlerinden biri olan fenomenoloji deseni benimsenmiştir. Fenomenolojinin amacı katılımcıların bir yaşantıya ilişkin deneyimlerinin neler olduğunu tanımlamaya çalışmaktır (Creswell, 2018, s. 238). Fenomenoloji deseni araştırmacıya derinlemesine bir anlayışa veya ayrıntılı bilgiye sahip olmadığı bir yaşantı veya deneyime odaklanma fırsatı tanımaktadır (Gallagher, 2012, s. 8). Böylece, araştırmacı yaşantıların neden ve nasıl anlamlandırıldığına dair derinlemesine bir bakış açısı elde edebilmektedir. Bu bağlamda çalışmada, öğretim elemanları ve üniversite öğrencilerinin deprem sonrasında çevrimiçi derslere ilişkin deneyimlerinin ve bu deneyimlerini nasıl anlamlandırdıklarının anlaşılması bağlamında fenomenoloji deseni tercih edilmiştir. Çalışma Gurubu Bu araştırmanın çalışma grubu çevrimiçi ders veren 10 öğretim elemanı ve çevrimiçi ders alan 10 üniversite öğrencisi olmak üzere 20 katılımcıdan oluşmaktadır. Araştırmanın amacına paralel olarak bilgi açısından zengin durumların seçilerek derinlemesine araştırma yapılmasını sağlayan amaçlı örnekleme, belli ölçütleri karşılayan veya belirli özelliklere sahip olan bir veya daha fazla özel durumlarda çalışıldığında tercih edilmektedir. Araştırmacı, seçilen durumlar bağlamında doğa ve toplum olaylarını veya olgularını anlamaya ve bunlar arasındaki ilişkileri keşfetmeye ve açıklamaya çalışmaktadır (Büyüköztürk ve diğerleri, 2011, s. 254). Ayrıca araştırmada çalışma gurubunun maksimum çeşitlilik örnekleme ile zenginleştirilerek daha çeşitli ve kapsamlı bilgiye ulaşılması sağlanmıştır (Creswell, 2020). Veri Toplama Aracının Geliştirilmesi ve Pilot Uygulama Süreci Nitel araştırmalarda, katılımcıların belirli bir olgu ile ilgili algılarını, hislerini ve deneyimlerini derinlemesine anlamak ve yorumlayabilmek için en sık kullanılan yöntemler arasında yüz yüze veya sanal ortamlarda gerçekleştirilen görüşmeler yer almaktadır (Guest, Bunce ve Johnson, 2006; Merriam, 2018). Bu araştırmada da, depremin ardından yükseköğretimde çevrimiçi derslerin etkililiğini derinlemesine anlamak amacıyla yarı yapılandırılmış görüşme formu geliştirilmiştir. Görüşme formunun geliştirilmesinde ilgili ulusal ve uluslararası literatür derinlemesine incelenerek araştırmanın amacı doğrultusunda taslak görüşme formu oluşturulmuştur. Bu görüşme formunda, süreci deneyimleyen öğretim görevlileri ve üniversite öğrencilerinin dönütleri doğrultusunda gerekli düzenlemeler yapılarak görüşme formu son haline getirilmiştir. Araştırmaya yönelik saha çalışmaları başlamadan önce, iki öğretim görevlisi ve iki üniversite öğrencisi ile pilot uygulama gerçekleştirilmiştir. Verilerin Toplanması Araştırma verisi görüşme tekniği ile toplanmıştır. deMarris (2004), görüşmeyi araştırma amacına uygun olarak hazırlanan sorulara odaklanarak görüşmecinin ve katılımcının birlikte yer aldığı bir konuşma süreci olarak tanımlamaktadır. Bu araştırmada, veriler araştırmacılar tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu temel alınarak yürütülen yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Yarı yapılandırılmış görüşme, araştırmacı tarafından önceden hazırlanmış soruların esas alındığı, bununla birlikte, görüşme sırasında ortaya çıkan konulara yönelik yeni soruların da sorulabildiği bir görüşme yöntemidir (Güler, Halıcıoğlu ve Taşğın, 2015). Bunun yanı sıra, görüşme tekniği, görüşmeyi yürüten araştırmacıya zaman esnekliği sağlayarak katılımcılardan sistematik ve karşılaştırılabilir bilgi elde etmeyi mümkün kılmaktadır (Yıldırım ve Şimşek, 2016). Verilerin Analizi Çalışma kapsamında öğretim elemanları ve üniversite öğrencileri ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler sonucunda elde edilen veriler, nitel veri analiz yöntemlerinden içerik analizi kullanılarak çözümlenmiştir. Nitel araştırmalarda veri analizine, verilerin analiz için hazırlanması ve düzenlenmesiyle başlanır. Ardından, elde edilen veriler, belirli kavramlar ve temalar çerçevesinde bir araya getirilir. İçerik analizinin ilk aşaması olan kodlama sırasında, elde edilen veriler incelenerek anlamlı bölümlere ayrılır ve her bölümün kavramsal olarak neyi ifade ettiği belirlenir. Kodların belirlenmesinin ardından, kodları belirli kategoriler altında toplayabilecek temalar oluşturulur. Analizin son aşamasında ise, sonuçlar tablolarla, şekillerle veya tartışma yolu ile sunulur (Creswell ve Creswell, 2018, s. 267; Merriam, 2015; Yıldırım ve Şimşek, 2016). BEKLENEN/GEÇİCİ SONUÇLAR Bu araştırma ile 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depreminden sonra üniversitelerde uygulanmaya başlanan çevrimiçi derslerin etkililiğini incelemek amaçlanmaktadır. Bu sayede, deprem gibi doğal afetler sonrasında eğitimin kesintisiz ve etkili bir şekilde devam edebilmesi için gerekli önlem ve kararlar alınabilir. Bu araştırma, deprem sonrasında yükseköğretimde dijitalleşmenin etkililiği ile ilgili bilgi verecektir. Bu sayede, günümüz dünyasında bir tercih olan yükseköğretimde dijitalleşmenin zorunlu olduğu afet zamanlarında ne kadar hazır olduğunun tespiti yapılarak bu doğrultuda gerekli politikalar geliştirilebilir. Bu noktada, bu çalışmanın yükseköğretimde dijitalleşmenin etkililik ve verimliliğinin tespit edilmesine ve bu konuda farkındalığın artmasına katkı sağlaması beklenmektedir. Kaynakça Ataş, H., & Gündüz, S. (2019). Yükseköğretimde dijital dönüşüm. Dijital Dönüşüm Ekonomik ve Toplumsal Boyutuyla. Gazi Kitabevi. Ayberk, H. S. Y. (2017). Üniversite 4.0’a geçiş süreci: kavramsal bir yaklaşım. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 164-176. Babaoğlu, C., & Kulaç, O. (2021). Salgın döneminde dijitalleşme politikaları ve yükseköğretim sistemine yansımalar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 417-425. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2011). Bilimsel araştırma yöntemleri. (10. Baskı). Ankara: Pegem Akademi. Creswell, J.W. & Crewell, J. D. (2018). Research design. (5th edition). London: Sage Publications. deMarrais, K. (2014). Qualitative interview studies: Learning through experience. In K.deMarrais & S.D. Lapan (Eds.). Foundations for research (p. 51-68). Mahvvah, NJ: Erlbaum. Gallagher, S. (2012). What is phenomenology?. In Phenomenology (pp. 7-18). Palgrave Macmillan, London. Greengard, S. (2016). Cybersecurity Gets Smart. Commun. ACM, 59(5), 29–31. Güllü, O. (2021). Yükseköğretimde dijitalleşme (Yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi. Harley, D. (2002). Planning for an uncertain future: A US perspective on why accurate predictions about ICTs may be difficult. Journal of Studies in International Education, 6(2), 172-187. Lülecioğlu, A. (2022). Yükseköğretim İngilizce öğretiminde uzaktan eğitimin etkililiğine ilişkin öğretim elemanları ve öğrencilerin görüşleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Nuroğlu, E. ve Nuroğlu, H. H. (2018). Türkiye ve Almanya’nın sanayide dijital dönüşümü: yol haritaları ve şirketlerin karşılaştırması. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Endüstri 4(23), 1537–1560. Rosak-Szyrocka, J., Żywiołek, J., Zaborski, A., Chowdhury, S., & Hu, Y. C. (2022). Digitalization of higher education around the Globe during covid-19. Ieee Access, 10, 59782-59791. Taşcı, Y., & Taşlıbeyaz, E. (2021). Yükseköğretim kurumlarında dijital dönüşüm çalışmalarının incelenmesi. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 11(1), 172-183. Taşkıran, A. (2017). Dijital çağda yükseköğretim. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 3(1), 96-109. Telli, S. G., & Altun, D. (2023). Türkiye'de deprem sonrası çevrimiçi öğrenmenin vazgeçilmezliği. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 6(2), 125-136. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Anahtar kelimeler: Yükseköğretimde dijitalleşme, depremde yükseköğretim, çevrimiçi eğitim, hibrit eğitim
Kaynak gösterimi
Sincer, S. ve Özek, B. Y. (2023). Kriz Anında Yükseköğretim: Deprem Sonrası Çevrimiçi ve Hibrit Eğitim Yaklaşımları. Bildiri Özet Kitabı içinde. IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

