Yazarlar
Öz
Məmmədova Könül Surxay qızı AMEA nın Folklor İnstitutunun doktorantı https://orcid.org/0000-0002-9041-4957 konulsurxayqizi27@mail.ru SARI AŞIĞIN POETİK İRSİNİN SƏCİYYƏVİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ XÜLASƏ Sarı Aşığın poetik irsi sadə dilin qüdrətini vurğulamaqla yanaşı, həm də insanın daxili aləmindən, təbiət gözəlliklərindən bəhs edən şeirləri ilə də fərqlənir. Şeirlərindəki ehtiraslı, emosional və romantik ab-hava oxucuları heyran etdiyi halda, realist təsvirləri onların təxəyyülünü zənginləşdirir. Nəticədə Sarı Aşqın poetik irsi onun ictimai məsələlərə həssaslığını, təbiətə və sevgiyə heyranlığını, sadə və təsirli dilini, zəngin obrazlarını özündə ehtiva edən mühüm yaradıcılıq dövrünü əks etdirir. Onun şeirləri sadə və təsirli dilin qüdrətini vurğulamaqla yanaşı, insanların duyğu dünyasına da çatır, oxuculara təsir edir. Açar sözlər: poetik irs, ictimai məsələlər, təsirli ifadələr, təbiət gözəllikləri, realistik təsvirlər. SUMMARY Sari Ashıg's poetic legacy is distinguished not only by emphasizing the power of plain and simple language, but also by his poems that talk about the inner world of man and the beauty of nature. While the passionate, emotional and romantic atmosphere of his poems captivates the readers, his realistic descriptions enrich their imagination. As a result, the poetic legacy of Sari Ashıg reflects an important creative period that includes his sensitivity to social issues, admiration for nature and love, simple and effective language, and rich images. His poems not only emphasize the power of simple and effective language, but also reach the emotional world of people and affect the readers. Key words: poetic heritage, social issues, effective expressions, natural beauty, realistic depictions. Sarı Aşıq haqqında ziddiyyətli və mübahisəli fikirlər səslənən ən sirli Azərbaycan şairlərindən biridir. “Sarı Aşığın həyat və yaradıcılığı haqqında məlumatın azlığı açıq-aydın göstərir ki, aşıq şeir sənətimizin bir çox mövzusu işıqlandırılmamışdır.” Mehmet Fuat Köprülünün yazdığı kimi, “XIV-XVI əsrlər arasında yaşamış şairə aid mətnlərin az olması” aşığın zəngin irsinin tədqiqini çətinləşdirir. Sarı Aşıq haqqında ilk məlumata Həsənəli Xan Qaradağın (1848-1949) tərcümeyi-hallarında rast gəlirik.“Aşık Qurbanəli və ya Sarı Aşık və haqq eşqi siru suki” başlığı ilə yazır: “Görünür, bu şəxs shifte-yi ruzigərdir, O, əslən Qaradağ rayonundandır”. Qədim dövrlərdə Qarabağın Zəngəzur mahalına gələrək Əkər çayının sahilində Güləburd adlı yerdə məskən salıb [1, s. 18]. Sarı Aşıq XVI əsr Azərbaycan ədəbiyyatının şairlərindən biridir. O, adətən sevgi, təbiət və insanın daxili dünyası kimi mövzulardan bəhs edən şeirlər yazır. Sarı Aşiqin poetik irsinin qeyri-adi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onun şeirləri ictimaiyyət tərəfindən çox sevilir. Qarabağlı Sarı Aşıq bayatı şairi və Haqq aşiqi kimi şöhrət qazanmışdır. Türkiyə türklərinin “mani”, Cənub-Şərqi və Şimali İraq türkmənləri isə “hoyrat” adlandırdıqları tək bənddən ibarət xalq ədəbiyyatının növünə çox dəyər verirlər. Əsərlərindəki “hikmət dolu söz xəzinəsindən” ən çox yararlanan sənətkarlardan Emani, Əzizi, Zabit, Lalə, Sarı Aşık, Məzlum, Hüseyn, Salih, Bikes, Mahzun, Müştak, Məhəmməd bəy Âşık, Âşık Pəri və başqalarını göstərə bilərik. Kaşqarlı Mahmud “Bayat” sözünü “oğuz tayfasından biri” kimi təqdim etməklə yanaşı, bu sözün ikinci mənasını “Allaha verilən ad (Arguic)” kimi izah etmişdir [1]. Sarı Aşıq haqqında ilk məqalə 1927-ci ildə Azərbaycanda Salman Mümtaz tərəfindən yazılmışdır. Mustafa Fəxrəddinin 1934-cü ildə Türkiyədə nəşr olunan “Aşık Nəbi - Azərbaycan aşiqlərindən Sarı Aşıq” məqaləsindən sonra Behlül Behçet 1936-cı ildə Azərbaycanda “Sarı Aşık” adı ilə nəşr edilmişdir. ” və “Tərcümə-i Hali və Âşık Tehellüslünün Bayatı Şairinin Yaradıcılığı” kimi tanınmışdır. İlahiyyatçı, din xadimi, ədəbiyyat adamı və folklorşünas Mustafa Fəxrəddindən ilhamlanaraq bu məqalələrlə “o dövrdə ədəbi və elmi dairələrdə müəyyən əks-səda doğurmuş və bu məsələnin gündəmə gəlməsinə səbəb olmuşdur”. Zaman zaman aşığın poetik irsi haqqında aparılan tədqiqatlar unudulsa da, bəzi araşdırmalara baxdıqda yenidən gündəmə gələ biləcəyi görünür [2, s. 90]. Mirzadə Mustafa Fəxrəddin 1920-ci illərdə Sarı Aşıq haqqında yazdığı məqalədə və Mir Seyyid Həmzə Nigari haqqında yazdığı “Hüma-yı Arş” əsərində heç bir sü sübuta cəhd etmədən yalnız Sarı Aşıq haqqında bildiklərini açıqlamışdır və bu dəlillər bütün müzakirələrdən uzaqdır [4]. Tədqiqatımızda həm Mirzadə Mustafa Fəhrəddin Akabalinin, həm də babaları Mir Əkabalinin və Mir Həmzə Nigarinin fikirlərini nəzərə alaraq, həm də başqa mənbələrə istinad edərək, aşığın seyid nəsli Akabalı ilə əlaqələrinin olduğunu qeyd edə bilərik. Sarı Aşıqla bağlı mülahizələr. Sarı Aşıqla bağlı ən mühüm və kəskin fikir ayrılıqları daha çox yaşadığı dövrlə bağlı olub. 1927-ci ildə Qarabağda Sarı Aşığın məzarı üzərində tikilmiş günbəzi araşdıran sovet arxeoloqları onun XVII əsrdə tikildiyini müəyyən ediblər. Bunun güclü təsiri ilə Sarı Aşıq XVII əsrdə ədəbiyyat tarixi kitablarına daxil olur. Amma bildiyimiz kimi, günbəz qəbrin üstündə çox sonra da tikilə bilərdi. Onun XVI əsrdə yaşamadığını iddia edən araşdırmaları xronoloji olaraq daha qədim dövrlərə cəmləsək, belə bir mənzərəni görərik [5]: Məhərrəm Qasımlı, “Xanımlarımızın Heyrət Heykəli – Sarı Aşıq” adlı məqaləsində Sarı Aşıqdan XVI –XVII, o əsrlərin sənətkarı kimi danışır. Əlyazmalardan və şəxsi arxivlərdən Azərbaycan bayatılarının ən qədim nümunələrini toplayan Asya Məmmədovanın hazırladığı “Bayatları” kitabında Sarı Aşığın bayatılarının ən qədim mehazları yer alıb. “Bayatı” kitabı Sarı Aşığın köhnə bayatıları ilə açılır. İlk iki bayatı 946-cı ildə Məhəmməd İbn Məkkinin (1549) yazdığı "Lema âtü'd-Dimeşkiyye"-dən götürülmüşdür [4]. Miras Həmzəoğlu İdelbayev türk dünyasının şifahi poeziya ədəbi ənənələrini davam etdirən ən mühüm nümayəndələrindən, azərbaycanlı aşıqlarından Qurbani, Aşıq Abbas, Aşıq Valeh və XV-XVI Sarı Aşıqdan bəhs edir. Onu əsrlərini aşıq-şairləri kimi təqdim edir. Qara Namazov Sarı Aşığın daha əvvəl, təqribən 1450-ci ildə doğulduğunu iddia edir. Mirzadə Mustafa Fəxrəddinin 1934-cü ildə dərc olunmuş “Azəri aşiqlərindən Aşık Nəbi – Sarı Aşıq” adlı məqaləsində onun məzarının ziyarət yerinə çevrildiyini bildirir. M.Fəxrəddinin bu mövzuda yazdığı yalnız bir araşdırmada “heyrətləndirici və çağdaş araşdırmalarla heç vaxt uyğun gəlmir” fikri bildirilmiş, daha sonra isə “Qəbul etmək çətindir, lakin bu iddianı tamamilə inkar etmək mümkün deyil” deyə bildirilmişdir [5]. Sarı Aşığın poetik irsinin xüsusiyyətləri. Sarı Aşığın poetik irsinin qeyri-adi xüsusiyyətlərindən biri də şeirlərində istifadə etdiyi dilin sadəliyi və aydınlığıdır. Azərbaycan türkcəsinin gündəlik danışıq dilinə yaxın bir dildən istifadə edirdi. Bu səbəbdən də onun şeirləri xalq arasında çox məşhur olmuş və bu günə qədər sevə-sevə oxunmaqda davam etmişdir. Digər bir xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, onun şeirlərində təbiət təsvirlərindən kifayət qədər çox istifadə olunur. Sarı Aşıq təbiətin gözəlliklərini, dəyişkənliyini şeirlərində məharətlə əks etdirmişdir. Bu xüsusiyyət onu digər şairlərdən fərqləndirən bir element kimi önə çıxır. Aşıq, Gəncəli dağlar, Dibi yoncalı dağlar. Yarından ayrı düşən, Haçan dincəli, dağlar. Digər diqqəti çəkən cəhət Sarı Aşığın şeirlərindəki sevgi mövzusudur. Lakin bu məhəbbət mövzusu başqa şairlərin şeirlərində olduğu kimi lirik məhəbbət deyil, daha çox gözəllik aşiqi və iztirablı sevgidir. Bu səbəbdən də Sarı Aşığın şeirləri insanın daxili aləminin ziddiyyətlərini, əhval-ruhiyyəsinin dalğalanmalarını əks etdirən güzgülərdir. Sarı Aşığın şeirlərinə daxil etdiyi ictimai mövzular da başqa bir xüsusiyyət kimi ortaya çıxır. O, xalqın çətinliklərini, dərdlərini ifadə edən şeirlər yazıb. Ona görə də Sarı Aşığın şeirləri təkcə ədəbi dəyər daşımır, həm də ictimai-ictimai funksiya daşıyır. Aşıq Sarı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində mühüm yeri olan bir şairdir. Şairin əsərləri əsasən məhəbbət, təbiət, insanın daxili aləmi kimi mövzulara həsr olunub. Aşıq Sarı ədəbiyyat tariximizdəki şairlərdən fərqli olaraq, xalqın gündəlik dilini, ifadələrini yalnız poeziyasında işlətdiyi üçün seçilir. Bu, Aşıq Sarı şairləri arasında çox məşhurdur və indi də məşhurdur. Aşıq Sarının ən məşhur şeirlərindən biri də “Ayrılıq” adlanır. Bu şeir sevginin ehtiraslı və ağrılı tərəfini əks etdirir. Şair sevgilisinin ondan ayrılması ilə öz daxili aləmində böyük konfliktə düşür. Şeirin sonunda şair sevgilisinin qaytarılmasını tələb edir və bu tələb onun dərdinin şiddətini artırır [7]. Aşıq Sarının “Qara gəlin” poeması təbiətin gözəlliyini, yaxşılığını əks etdirir. Şair “qara gəlin”i təbiətin qiymətli payı kimi qələmə verir, təbiətə sevgi və sədaqət hisslərini bu şeirdə ifadə edir. Aşıq Sarının “Hər qışda” adlı şeiri insanın vəziyyəti və bədbinliyinin əksini götürməsi ilə bağlıdır. Şair insanın daxili aləminin mübarizəsi haqqında məsləhətləşir, insanın mahiyyətini gələcək qışa hazırlamaq zərurətini vurğulayır. Bütün bunlarla yanaşı, Aşıq Sarının şeirlərində xalqımızın həyat tərzi, əxlaqi və dini dəyərləri, mədəni gərginliyi öz əksini tapmışdır. Onun şeirləri Azərbaycan ədəbiyyatının və dilinin gələcək nəsli haqqında məlumat verməkdir. Şairin yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır: Xalq dilinin sadəliyi: Sarı Əsqin əsərləri həmişə xalq dilinin sadəliyinə, rahatlığına uyğun yazılmışdır. Şair, qətiyyətlə yekunlara keçib, öz dilində tələffüz edir. 1. İnsanın daxili dünyasının təsviri: Sarı Aşığın şeirləri əsasən insanın daxili dünyası və psixologiyası ilə bağlıdır. Şair insanın həyatı ilə bağlı olan bütün hiss və düşüncələri rəngarəng şəkildə təsvir edir. Mən aşıq, ağzındayam, Aləmin ağzındayam, Əslim Qaradağlıdır, Məzməzək ağzındayam [8]. 2. Eşq və məhəbbət mövzusu: Sarı Aşığın əsərlərində sevgi və məhəbbət mövzusu əsas yer tutur. Şair sevgi və məhəbbətin güclü hisslərini duymaq və bu hissləri ifadə etmək bacarığına malikdir. Mən aşığam yan dursun, At oxunu yan dursun, Zülfünə deynən yarım, Ağ üzündən yan dursun [3]. 3. Təbiətin gözəlliyi: Sarı Aşıq təbiətin gözəlliyini və onun mənəvi dəyərlərini də bəyan edir. Şair bütün əsərlərində təbiətə sevgi və sədaqət hisslərini ifadə edir. Mən aşiq, aranı dağlar, Peykam yaramı dağlar, Ürək istər əl çatmaz Kəsib aranı dağlar [7]. 4. Xalq arasında yayılma: Sarı Aşığın əsərləri xalq arasında geniş yayılmış və məşhurdur. Şairin əsərləri müasir dövrdə də şairin sevimliləri və xalq arasında özünəməxsus yer tutmuşdur. Mən aşığam ha kərim, Dada yetiş, ha kərim, Sizə sizin gen dünya, Mana mənim Həkərim [7]. 5. Müstəsna ifadə gücü: Sarı Aşığın əsərlərində dilin semantik, nazik və şəffaf işlənməsi diqərdir. Şairin dilindəki səslər, ritmlər, təkrarlanan ifadələr əsərlərin mühüm payını təşkil edir. Lələyəm yaxşı liqa, Xub liqa, yaxşı liqa, Yaxşı elə yaxşıdı, Hamıdan yaxşı liqa [7]. 6. İnsanların mülki-ictimai həyatının təsviri: Sarı Aşığın əsərlərində də xalqın vətəndaş və ictimai həyatının təsviri öz əksini tapmışdır. Şair dünyanın gərginliyindən, xalqın bu dəyişikliklərə münasibətindən də bəhs edir. Lələ yerin arqalı, Mələməz ay arqalı. Kəsəkəs meydanında, Namərd qaçar, ər qalı [8]. 7. İnsanları bir-birinə bağlayan güc: Sarı Aşığın əsərləri insanları bir araya gətirən gücü ifadə edir. Şair insanların mənəvi birliyinə söykənən qüdrətini ifadə edir, onların həyatı birgə inkişaf etdirmək potensialını nümayiş etdirir. Nəticə olaraq, Sarı Aşığın yaradıcılığı, xalq dilinin zərifliyi və bəzi mövzuların onun rahatlığına uyğun işlədilməsi dil işlətməsi ilə birlikdə insanın psixologiyasına uyğunlaşmaq üçün istifadə edilə bilər. Bu, əsasən onunla bağlıdır ki, Sarı Aşığın yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının və onun mədəni irsinin mənşəyində mühüm rola malikdir. Ədəbiyyat 1. AHUNDOV, E., Sarı Âşık. Şiirler, “Azerneşr”, Bakü, 1966. 2. ALTUNBAŞ, Kurtuluş, Divan-ı Seyyid Nigârî, C. 2, Cem Ofset, Samsun, 2004. 3. ARASLI, H., XVII-XVIII. Asır Azerbaycan Edebiyatı Tarihi, Azerbaycan Üniversitesi Neşriyatı, Bakü, 1956. 4. AYAR, A.R. - ÖZEL, R. O., “Osman Fevzi Olcay’ın “Menakıp-ı Mîr Hamza Nigârî” Adlı Risalesi”, Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Amasya Üniversitesi Matbaası, S. 3, 2014, s. 187-201. 5. ИДЕЛЬБАЕВ, М.Х., “Авторская изустная поэзия средневековой тюркской словесности и Хабрау йырау”, Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук, Материалы международной научной конференции “Общество, наука, инновации”, “ИСИ”, Москва, 27-28 августа 2014. 6. MÜMTAZ, S., “Âşık Abdullah”, Azerbaycan Edebiyatının Kaynakları, “Yazıcı”, Bakü, 1986. 7. NEBİYEV, Azad, Azerbaycan Halk Edebiyatı, “Elm” neşriyatı, Bakü, 2006. 8. VELİYEV, Vagif E., Azerbaycan Folkloru, Maarif Neşriyatı, Bakü, 1985.
Anahtar kelimeler: poetic heritage, social issues, effective expressions, natural beauty, realistic depictions.
Kaynak gösterimi
Qızı, M. K. S. (2023). Sarı aşığın poetik irsinin səciyyəvi xüsusiyyətləri xülasə. Bildiri Özet Kitabı içinde. IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

