Yazarlar
Öz
Eğitimin kalitesini iyileştirmek ve nitelikli bireyler yetiştirmek için değerlendirme çalışmaları yapılmaktadır. Ülkelerin kendilerine özgü, yıllardır süregelen eğitsel değerlendirme anlayış ve uygulamaları bulunmaktadır. Ülkelerin bu anlayış ve uygulamalarının belirlenmesi, ilgili iç ve dış paydaşların ülkedeki eğitsel değerlendirme uygulamalarının güçlü ve zayıf yönleri hakkında anlayışa sahip olmasına ve değerlendirme ihtiyaçlarının ortaya konmasıyla bu anlayışın gelişmesine de rehberlik eder. Bu kapsamda, Romanya (Curley, & Perianu, 2006; Mihalache, 2010), İsveç (Lindgren, et al., 2016), Latin Amerika (Reimers, 2003) gibi ülkelerde eğitsel değerlendirme anlayışı ve kültürü üzerine kapsamlı çalışmalar yapılmış olmasına rağmen, bu konuda Türkiye bağlamında yapılmış bir çalışmaya araştırmacılar tarafından rastlanmamıştır. Türkiye’de eğitim alanında yapılan değerlendirme çalışmalarının üç farklı düzeyde yürütüldüğü ifade edilebilir. (1) Makro düzey değerlendirme çalışmaları, sonuçları tüm ülkeyi ilgilendiren veya birden fazla şehirden verilerin toplandığı değerlendirme çalışmalarını kapsar. Bu tür çalışmalar genellikle Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) ve Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve YÖK’e bağlı Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) gibi yönetişim kurumları ile Türk Eğitim Derneği ve Eğitim Reformu Girişimi gibi bazı dernekler tarafından yürütülmektedir. (2) Mezo düzey değerlendirme çalışmaları, sadece bir kurum, kuruluş veya programa odaklanan değerlendirme çalışmalarını içerir. Bu tür çalışmalar genellikle YÖKAK’a bağlı değerlendirme ve akreditasyon dernekleri tarafından yürütülmektedir. (3) Mikro düzey değerlendirme çalışmaları ise araştırmacılar ve akademisyenler tarafından belirli bir bağlamda yürütülen değerlendirme çalışmalarını içerir. Bunların yanı sıra, öğretmenler de öğrencilerin öğrenmelerine ilişkin ölçme ve değerlendirme çalışmaları yapmaktadırlar. Ancak öğretmenlerin kendi sınıf ortamlarında yaptıkları bu değerlendirme çalışmaları farklı dinamikler ve uygulamalar içerdiği için bu çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur. Bu çalışma, Türkiye'nin eğitim alanındaki değerlendirme uygulamalarına genel bir bakış sağlamak için makro, mezo ve mikro düzeyde değerlendirme çalışmalarının nasıl yürütüldüklerini belirlemeyi amaçlamıştır. Çalışmada doküman incelemesinden yararlanılarak Türkiye'de eğitim alanındaki değerlendirmelerin nasıl yapıldığı ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Makro düzey değerlendirme çalışmaları kapsamında Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından yürütülen izleme ve değerlendirme çalışmaları, MEB tarafından hazırlanan Öğretim Programları Değerlendirme Raporu (2020) ve Ders Kitaplarını Değerlendirme Raporu (Öğretmen Görüşleri) (2021) analiz edilmek üzere çalışmaya dahil edilmiştir. Yükseköğretimdeki değerlendirme çalışmaları için YÖK tarafından hazırlanan dört yıla ait Üniversite İzleme ve Değerlendirme Genel Raporu (2019-2022) incelenmiştir. Dernek raporlarının incelenmesinde ise 2010 yılından günümüze kadar "değerlendirme" anahtar kelimesi kriter olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda, 2014-2021 yılları arasında yıllık yayınlanan TEDMEM Eğitim Değerlendirme Raporları analiz edilmiştir. Ayrıca Eğitim Reformu Girişimi ve İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfının değerlendirme raporları incelenmiştir. Mezo düzeyde eğitim alanında yapılan değerlendirme çalışmaları için, değerlendirme derneklerinin resmî web sitelerindeki bilgiler ve değerlendirme raporları incelenmiştir. Mühendislik Eğitim Programları Değerlendirme ve Akreditasyon Derneği (MÜDEK), Türkiye'deki ilk akreditasyon derneği olduğu için, Öğretmenlik Eğitim Programları Değerlendirme ve Akreditasyon Derneği (EPDAD) ise kapsamı öğretmen eğitimi olan yani bir eğitim bağlamı olduğu için bu çalışmaya dahil edilmiştir. MÜDEK değerlendirme raporlarını kamuoyu ile paylaşmadığı için derneğin internet sitesindeki bilgiler ve MÜDEK Kalite Değerlendirme Tescil Belgesi Başvuru Raporu incelenmiştir. EPDAD farklı üniversitelerin çeşitli öğretmen eğitimi programlarına ilişkin 58 Program Değerlendirme Rapor Özeti derneğin internet sitesinde kamuya açıktır. Bunlar arasından 10 değerlendirme raporu özeti rastgele seçilmiş ve farklı üniversitelerin farklı programlarına ilişkin program değerlendirme raporu özetleri incelenmiştir. Makro ve mezo düzeydeki eğitim değerlendirme çalışmalarına ilişkin raporlar ve belgeler betimsel olarak kendi bağlamları çerçevesinde incelenmiştir. Mikro düzey için ise Web of Science ve YÖKTEZ veri tabanındaki ampirik araştırmalar incelenmiştir. Bu kapsamda Web of Science veri tabanında "curriculum evaluation" ve "program evaluation" anahtar kelimeleri kullanılarak 2010 yılı itibariyle Türkiye’de yapılan makale çalışmaları incelenmiştir. YÖKTEZ veri tabanında ise program değerlendirme” anahtar kelimesiyle 2010 yılından itibaren eğitim ve öğretim konu dizininde yer alan çalışmalar incelenmiştir. Mikro düzeyde incelenecek çalışmalar, araştırmacılar tarafından hazırlanan bir dizi kriter kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre, Türkiye'de K-12 ve yükseköğretimde yapılan makro düzeydeki değerlendirme çalışmalarının 2019 yılından itibaren aktif olarak yürütüldüğü tespit edilmiştir. Bu çalışmalar daha çok yakın zamanda revize edilen öğretim programları ve ders kitaplarına odaklanmıştır. Buradan hareketle, ülkenin eğitim sistemi ve politikalarındaki değişikliklerin değerlendirme çalışmalarını etkilediği sonucuna varılabilir. MEB tarafından yapılan bu değerlendirme çalışmaları, öğretmenlerin görüşlerine dayandığı görülmektedir. Öte yandan, Türkiye'de yükseköğretim programlarının değerlendirilmesinin yeterli düzeyde yapılmadığı, değerlendirme sonuçlarının iyileştirme çalışmalarına temel oluşturmadığı, değerlendirmede iç ve dış paydaşlardan yeterince yararlanılmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Türkiye’de akreditasyon ve değerlendirme derneklerinin yürüttüğü mezo düzeydeki çalışmaların standartları ve gelişmelerin çoğu genellikle Amerika Birleşik Devletleri ve diğer batılı ülkelerden alınmıştır. MÜDEK değerlendirme raporlarını paylaşmazken, EPDAD sadece değerlendirme raporlarının özetini kamuoyu ile paylaşmaktadır. Mikro düzeydeki araştırmaların büyük çoğunluğu İç Anadolu Bölgesi’nde ve Ankara ilinde yürütülmüştür. Bu düzeydeki çalışmaların genellikle nicel yöntemlerle ve anketlerle, Kurt ve Erdoğan'ın (2015) çalışmasında olduğu gibi, yürütüldüğü görülmektedir. Bazı çalışmalar, kullanılan veri toplama yöntemleri, geçerlilik ve güvenilirlik konusunda yeterli bilgi sunmamıştır. İncelenen çalışmaların çoğunluğu bir programı değerlendirirken program değerlendirme modellerinden ziyade öğretmen ve öğrenci görüşlerine dayanmaktadır. Yine bu çalışmalarda çoğunlukla öğrenci ve öğretmenler paydaş olarak çalışmaya dahil edilmiştir. Araştırmacılar, değerlendirme üzerine çok sayıda yayın yapmış olsalar da eğitim hizmetlerini geliştirmeye yönelik olarak ilişkiler kurmadıkları görülmektedir. Son olarak, Türkiye’de özellikle mikro düzeydeki eğitim değerlendirme çalışmaları, genellikle yurt içi veya yurt dışı fon sağlayıcı kuruluşlardan herhangi bir destek olmaksızın yürütüldüğünden değerlendirme uygulamalarının ve eğitim sisteminin kalitesini artırmak için daha fazla mali desteğe ihtiyaç duyulmaktadır.
Anahtar kelimeler: Eğitsel değerlendirme, Program değerlendirme, Değerlendirme çalışmalarının düzeyleri, Türkiye.
Kaynak gösterimi
Kerimoğlu, E. ve Gürol, M. (2023). Türkiye’de eğitim alanında yapılan değerlendirme çalışmaları nasıl yürütülmektedir?: Bir doküman incelemesi. Bildiri Özet Kitabı içinde. IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

