Yazarlar
Öz
Ömer Faruk KABAKÇI Bursa Uludağ Üniversitesi omerfaruk@uludag.edu.tr Olcan ASLAN Milli Eğitim Bakanlığı olcanaslan95@gmail.com ÖZET Giriş ve Problem Durumu İnsanlık tarihi boyunca bireylerin başlıca amaçlarından biri mutlu olmaktır. Bu sebeple bireyler sıkıntılı ve üzüntülü anlarında bile iyi olmaya gayret etmişlerdir. Fakat mutluluğa ulaşmak sadece dert ve üzüntünün yokluğunda değil, aynı zamanda içsel değerler ve doyumla mümkün olabilmektedir (Bulut ve Dilmaç, 2018). Bununla birlikte Maslow (1968) değerlere sahip olmama durumunu, umutsuzluk ve gelecek kaygısıyla ilişkilendirerek, hastalıklı bir ruh haline sahip olma olarak betimlemiştir. Nitekim yaşanılan afet, savaş, salgın hastalıklar gibi toplumsal felaketlerde bireyler çok daha fazla içsel değerlere yönelebilmektedirler. Bu sebeple değer kavramı psikoloji, sosyoloji, ekonomi, politika gibi alanlarda önemli bir araştırma konusu olmuştur. (Bacanlı, 1999; Hıtlin, 2003). Nitekim değer kavramının bu kadar farklı araştırma alanlarında ele alınması kavramın tanımlanmasını da zorlaştırmaktadır (Dilmaç, 2007). Alanyazın incelendiğinde Rokeach (1973) değer kavramını var olan davranış ve yaşantı şeklinin, zıt bir davranış ve yaşantı şekline tercih edilebilmesine dair olan kalıcı inanç olarak tanımlamıştır. Schwarz (1992) ise arzulanan yaşantı ya da davranış tarzına olan inanç olduğunu belirtir ve kişileri, davranışları ve olayları seçerken ve ya değerlendirirken değerlerin insanlara rehberlik ettiğini vurgular. Değerlerin özelliklerine bakıldığında, birey ve toplumlar için önem arz ettiği su götürmez bir gerçektir. Bununla birlikte bireylerin sahip oldukları değerlerin farklı işlevleri ve özellikleri bulunmaktadır. Yavuz (2007) değerlerin üç farklı işlevi olduğunu söylemiştir. Bunlar: kişinin varlığını zaman ve mekân dâhilinde gerçekleştirmesi, kültürel kimlik yapısının ortay çıkması ve kültürel öznenin sürekliliğidir. Fitcher (1990) ise değerlerin sosyal yaşamı önemli şekilde etkilediğini belirtmiş ve değerlerin 4 farklı işlevi olduğunu vurgulamıştır. Mercader (2006) ise yaptığı araştırmalar sonucunda tarih, felsefe, sosyoloji, psikoloji ve diğer birçok bilime ait alanyazını inceleyerek toplamda 360 farklı değere ulaşmıştır. Ulaştığı bu değerleri çeşitli bilim insanları ile yaptığı görüşmeler ve literatür taraması sonucunda 4 boyutta toplamda 28 değer olduğunu belirmiştir. Bu boyutlar: Toplumsal değerler, kişisel değerler, gelişimsel değerler ve içsel değerlerdir. Bu araştırma kapsamında geliştirilen ölçek ise Mercader’ in içsel değerleri referans alınarak yapılmıştır. Nitekim içsel değerler, bireylerin iyi oluşu ile pozitif yönde ilişkili iken dışsal değerler negatif yönde ilişkili olarak karşımıza çıkmaktadır (Vansteenkiste, Duriez, Simons ve Soenens, 2006). Bu çalışmada ise bireylerin içsel değerlerinden manevi değerler alt alanında bulunan affedicilik, sabır ve minnettarlık boyutları baz alınarak içsel manevi değerler ölçeği geliştirilmesi amaçlanmıştır. Alanayazın incelendiğinde bireylerin içsel manevi değerlerinin hepsini ölçen herhangi bir ölçeğe rastlanılmamıştır. Bu yüzden bu çalışmanın başlıca amacı ergen ve genç yetişkinlere yönelik içsel manevi değerler ölçeği geliştirmektir. Yöntem İşlem Ölçek geliştirilirken ilk olarak alanyazın taraması yapılmış yapılan tarama sonucunda Mercader (2006) tarafından ortaya konulan değer sınıflandırması baz alınarak lise öğrencileri, üniversite öğrencileri, lisede görev yapan öğretmenler ve lise öğrenci ebeveynleri ile yarı yapılandırılmış bir form aracılığıyla içsel değerlere dair görüşleri alınmıştır. Alınan görüşler kodlanıp temalandırılmıştır. Kod ve temaların güvenirliği için, uyum yüzdesi “Güvenirlik = 100 x Görüş birliği / (Görüş Ayrılığı + Görüş Birliği)” formülü kullanılmış ve uyum yüzdesinin yeterli olduğu görülmüştür (Miles ve Huberman, 1994). Alanyazından ve görüşlerden hareketle belirli bir madde havuzu oluşturulmuş, oluşturulan madde havuzu alanında uzman 3 kişiye gönderilmiştir. Dönütlerden hareketle madde havuzunda gerekli düzenlemeler yapılmış sonrasında ise lise ve üniversite öğrencilerine ölçek formu tekrardan uygulanarak, öğrencilerden maddelerin anlaşılırlığı ile ilgili dönütler alınmıştır. Alınan dönütler sonrasında Türk Dili ve Edebiyatı uzmanı olan bir kişiden ölçeğin Türk Dili’ne uygunluğu ile ilgili görüş alınmıştır. Bu aşamadan sonra ölçeğin pilot formunun son hali verilmiştir. Pilot form toplamda 65 maddeden oluşmuştur. Veri Analizi Son formu 65 maddeden oluşan İçsel Manevi Değerler ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. Ölçeğin güvenirlik ve geçerlik çalışmaları için SPSS paket programına veriler girilmiştir. Eksik veriler saptanmış ve uç değerlere bakılmıştır. Doğrusallık ve normallik varsayımları incelenmiştir. Açımlayıcı faktör analizi (AFA) yapılarak ölçeğin faktör yapısı incelenmiştir. AMOS programı aracılığıyla ölçeğin model uyumunu belirlemek için doğrulayıcı faktör analizi (DFA) yapılmıştır. DFA’ da uyum indekslerinden olan RMSEA, GFI, AGFI, CFI ve IFI değerleri incelenmiştir. RMSEA değeri için .00<x<.05 çok iyi uyum olarak kabul edilirken ve .05<x<.08 kabul edilebilir uyum düzeyidir. AGFI, GFI, CFI ve IFI için ise 95<x<1.00 çok iyi uyum değeriyken .90<x<.95 kabul edilebilir uyum değeridir (Cole, 1987; Marcoulides ve Schumacker, 2001). DFA sonrasında ortaya çıkan Ki-kare (X2/sd) değerinde 0<X2/sd<2 çok iyi uyum değeri olarak kabul edilirken 2<X2/sd<3 kabul edilebilir uyum değeridir (Kline, 2014; Schumacker ve Lomax, 2016). Bulgular ve Sonuç Elde edilen 65 maddelik form ergen ve yetişkinlere uygulanmıştır. Uygulama sonucunda ölçeğin kaç faktörlü yapıya sahip olduğunu belirlemek amacıyla AFA yapılmıştır. AFA sonucunda toplam varyansın %42.72 sini açıklayan 3 faktörlü bir yapı elde edilmiştir. AFA sonucunda ulaşılan yapı, DFA ile sınanmış ve ulaşılan değerlerin kabul edilebilir düzeyde olduğu görülmüştür (Kline, 2014; Schumacker ve Lomax, 2016). Ulaşılan üç faktörlü yapı, ilgili alanyazın ve kuramlar doğrultusunda; minnettarlık (13 madde), affedicilik (8 madde) ve sabır (7 madde) olarak isimlendirilmiştir. Alt ölçeklerden her biri ilgili özelliğin düzeyini ölçmekle birlikte ölçekten toplam puan alınabilmektedir. İçsel Manevi Değerler Ölçeği ters kodlanan 3 madde olmak üzere toplamda 28 maddeden oluşmaktadır. İçsel Manevi Değerler Ölçeği (1)Bana hiç uygun değil, (2)Bana çok az uygun, (3) Bana kısmen uygun, (4) Bana çoğunlukla uygun ve (5) Bana tamamen uygun şeklinde sıralanan beşli likert tipte bir ölçektir. Bu sebeple ölçekten en az 28 en fazla ise 140 puan alınabilmektedir. Ölçekten alınan puanın yüksek olması bireylerin sahip olduğu içsel manevi değerlerin düzeyinin yüksekliğine işaret etmektedir. İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin ölçüt bağıntılı geçerliğini incelemek adına Köker (1991) tarafından Türkçeye uyarlanan Yaşam Doyumu Ölçeği kullanılmıştır. Ulaşılan sonuçlar doğrultusunda İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin, Yaşam Doyumu Ölçeği ile pozitif yönde anlamlı ilişkilere sahip olduğu görülmüştür. Bununla birlikte Yaşam Doyumu Ölçeği, İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin alt boyutlarından olan minnettarlık ve affedicilik ile de pozitif yönde anlamlı ilişkilere sahip olduğu saptanmıştır. İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin güvenirlik çalışmaları kapsamında Spearman Brown iki yarı test güvenirliği ve Cronbach alpha iç tutarlık analizleri yapılmıştır. Ulaşılan sonuçlar doğrultusunda İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin ve alt boyutlarının Spearman Brown iki yarı test güvenirliğine ve Cronbach alpha iç tutarlık güvenirliğine sahip olduğu söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Değerler, İçsel Manevi Değerler, İyi Oluş, Psikolojik Sağlamlık Kaynakça Bacanlı, H. (1999). Üniversite öğrencilerinin değer tercihleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 5(4), 597-610. Bulut, S., & Dilmaç, B. (2018). Üniversite öğrencilerinin sahip olduğu değerler psikolojik iyi oluş ve mutluluk düzeyleri arasındaki yordayıcı ilişkiler. OPUS International Journal of Society Researches, 9(16), 349-374. Dilmaç, B. (2007). Bir grup fen lisesi öğrencisine verilen insani değerler eğitiminin insani değerler ölçeği ile sınanması. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, konya. Fichter, J. (1999). Sosyoloji nedir? (Çev. N. Çelebi). Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları. Hitlin, S. (2003). Values as the core of personal identity: Drawing links between two theories of self. Social Psychology Quarterly, 66(2), 118-137. Kline, P. (2014). An easy guide to factor analysis. New York: Routledge. Köker, S. (1991). Normal ve sorunlu ergenlerin yaşam doyumu düzeylerinin karşılaştırılması (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Marcoulides, G., & Schumacker, R. (2001). New developments and techniques in structural equation modeling. London: Lawrence Erlbaum Assocıates, Publishers. Maslow, A. (1968). İnsan olmanın psikolojisi (Çev: O. Gündüz). İstanbul: Kuraldışı. Mercader, V. (2006). Study of the ethical values of college students. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative Data Analysis: An Expanded Sourcebook, Sage. Rokeach, M. (1973), The Nature of Human Values. New York: The Free Press. Schumacker, R. E., & Lomax, R. G. (2016). A Beginner's guide to structural equation modeling (3th ed.). New York: Routledge. Schwartz, S. (1992). Universals in the content and structure of values: theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances In Experimental Social Psychology, 25, 1-65. Vansteenkıste, M., Durıez, B., Sımons, J., & Soenens, B. (2006). Materialistic values and well-being among business students: Further evidence of their detrimental effect. Journal of Applied Social Psychology, 36, 2892-2908 Yavuz, Ş. (2007). Değerlerin şeceresi, doğası, sınırı ve devamlılığı: değerlerin dini ve sosyal karakteri ve sürekliliği. Değerler ve eğitimi uluslararası sempozyumu, 89-110.
Anahtar kelimeler: Değerler, İçsel Manevi Değerler, İyi Oluş, Psikolojik Sağlamlık
Kaynak gösterimi
Aslan, O. (2023). İçsel Manevi Değerler Ölçeğinin Geliştirilmesi. Bildiri Özet Kitabı içinde. IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.

