Bildiri · 2023

DEPREM SONRASI TRAVMA SONRASI STRES BOZUKLUĞU YAŞAYAN BİREYLERDE KULLANILABİLECEK BİR PSİKOTERAPİ YAKLAŞIMI: EMDR (GÖZ HAREKETLERİ İLE DUYARSIZLAŞTIRMA VE YENİDEN İŞLEME)

IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi

Yazarlar

  1. Hüseyin Berken BİNAYSunan yazarSorumlu yazarMEB
  2. Bilge Nur ÇELEBİMEB
  3. Tuğçe ALTUNBAŞMEB

Öz

) Hüseyin Berken BİNAY Uzm. Klinik Psikolog, MEB huseyinberkenbinay@gmail.com Bilge Nur ÇELEBİ Psikolojik Danışman, MEB bilgenur.celebi2@gmail.com Tuğçe ALTUNBAŞ Uzm. Psikolojik Danışman, MEB tugce_altunbas@hotmail.com Özet Bu çalışmanın amacı, yakın zamanda ülkemizde gerçekleşen ve büyük bir yıkıma neden olan depremin psikolojik etkilerine yönelik olarak, deprem sonrasında TSSB tanısı almış bireylerde kullanılan bir psikoterapi yaklaşımı olan EMDR’ı (Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) tüm yönleri ile detaylı bir şekilde açıklamak ve sonuçsal bir bağlam içerisinde açıklanmıştır. Yöntem Bu araştırma, olguların derinlemesine ele alınıp açıklandığı tümevarımcı bir yaklaşımla, var olan bilgilerden yola çıkarak, zengin betimlemelere, karşılaştırmalı ve ilişkisel yorumlamalara, yeni ve farklı bakış açılarına ulaşıldığı, nitel veri toplama yöntemlerinden, belgesel tarama olarak açıklanan doküman analizine bağlı 16 kaynağın incelenmesine dayalı olarak yapılmıştır. Bulgular EMDR (Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), 1987 yılında ilk kez geliştirildiğinden beri klinik çevrelerin büyük bir kısmı tarafından geniş çapta kabül görmüştür. İlerleyen zamanlarda, yöntem ve teorik çerçeve, elde edilen tedavi etkilerinin devamlı araştırılması ve süreç protokollerinin geliştirilmesiyle kapsamlı bir tedavi yöntemine dönüşmüştür. Şu an görüldüğü gibi, klinik uygulamayı yönlendiren süreçler ve Bilgi İşleme Teorisi çoğu klinisyen, akademisyen ve araştırmacıya tanıdık gelecek olan pek çok yön içermektedir (Shapiro, 2019). EMDR, en çok göz hareketleri ile bilinse ve adlandırılmış olsa da sisteme bütünü ile yaklaşmak çok önemlidir. Göz hareketleri var olan uyarı şekillerinden sadece bir tanesidir ve bu karmaşık yöntemin sadece bir parçasıdır.Bunun ötesinde, terapinin tek amacı “duyarsızlaştırma” sözcüğünün işaret ettiği gibi kaygıyı azaltmak değildir. İkinci bir şansım olsaydı bu yönelim, “Yeniden İşleme Terapisi” olarak adlandırırdım. Bu nedenle terapinin isminin kısaltılması hala EMDR olsa da vurgulamak istiyorum ki, 1. Çift yönlü dikkat uyarımı sürecin sadece bir bileşenidir ve pek çok farklı psikolojik yönelimin sentezlenmesi sonucu sürece eklenmiştir. 2. Kapsamlı bir yöntem olan EMDR’ın etkilerine ulaşmak için resimlere, kognisyonlara, bedensel duyumlara, artmış bir farkındalığa ve kişiler arası sistemlere büyük önem verilmektedir. 3. Klinisyenler psikopatolojinin türüne göre farklı EMDR protokolleri kullanmalı ve danışman ihtiyaçlarına göre şekillendirilmiş terapötik bir yol izlemelidir. 4. 8 Aşamalı EMDR terapisinin amacı danışanı geçmişten kurtarıp sağlıklı ve üretken bir şimdiye ulaştırmaktır (Shapiro, 2019). Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (EMDR) terapisi, 8 aşamadan oluşan, en çok tercih edilen terapi modellerinin bir çok yönlerini araya getirip eklektik yaklaşan, bütüncül bir terapi yaklaşımıdır (Delibaş ve Konuk, 2013). EMDR, Türkçe açılımıyla Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme güçlü bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bugüne kadar her yaştan yaklaşık 2 milyon kişinin başarıyla tedavi edilmesini sağlamıştır. Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR), ilaç ve hipnoz kullanılmadan yapılan bir psikoterapi uygulamasıdır. Terapist, danışanın gözlerini sağa ve sola hareket ettirerek (ki bu genelde terapistin parmağını gözlerle takip etmek şeklinde olur), beyninin her iki yarım küresini hafifçe uyarır ve bu şekilde danışanın kendisini rahatsız eden bellek ve duygulara yoğunlaşmasını sağlar. Buna alternatif olarak, dikkatin bir yönden diğer yöne aktarılmasını sağlayan çeşitli aletler de bulunmaktadır. Bu hızlı göz hareketleri (genellikle uykun REM evresinde ortaya çıkar) veya dikkatin farklı yönlerden gelen uyarılara odaklanması, danışanın iyileşme sürecini hızlandırdığı düşünülmektedir (EMDR-TR, 2020). EMDR Terapisinin Tarihçesine baktığımızda; Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) terapisinin öncüsü olan Francıne Shapıro, terapi modelinin temelini attığı ilk yıl olan 1987 senesinde parkta yürürken, kendisini rahatsız eden ve zorlayan düşüncelerin kaybolduğunu fark etmiştir. Bu düşüncelerin kaybolma nedenini tespit etmeye çalışan Francıne Shapıro, parkta yürümeye devam ederken kendisini rahatsız eden ve zorlayan düşüncelere dikkat etmeye başlamış ve bu düşünceler aklına gelmeye başladığında gözlerini hızlı bir şekilde çaprazlama ve ileri geri bir halde hareket ettirmeye başlamıştır. Bu durum, negatif ve kendisini zorlayan düşüncelerin bilinçten kaybolmasına neden olmuştur. Geri getirdiğinde ise bu etki kaybolmuştur (Shapiro, 2001). EMDR Terapisinin Felsefesi ise1980’lerin sonlarına doğru geliştirilen bu terapi yaklaşımının temel felsefesi, bireyde meydana gelen travmatik yaşantıları ve bu travmatik yaşantılarla bağlantılı stresörleri tedavi etmeyi hedeflemektir. EMDR’ın temel felsefesi çerçevesinde bu terapi yaklaşımı adaptif bilgi işleme modelini (AİP) kullanır. Adaptif bilgi işleme göre, beyin yeni bir tecrübe yaşadığı zaman, bu yaşantıyı işler ve işlevsel hale getirir. Ancak birey kendisini zorlayan travmatik bir durumla karşılaştığı zaman işlem bozulur ve doğal olarak yaşantılar işlevsel olmayacak şekilde depolanır. Bunun sonucunda da patoloji belirir. İşte tam da bu noktada EMDR’ın temel felsefesi devreye giriyor. Bu felsefe, EMDR ile amaçlanan yaşantıların işleme anında dönüşüm göstermesi ve işlevsel bir şekilde tekrar depolanmasını sağlanmasıdır (Solomon ve Shapiro, 2008). EMDR Terapisinin Kuramsal Çerçevesine ele aldığımızda; EMDR kullanımı bilinen pek çok psikolojik yönelim ile uyumludur (Norcross ve Shapiro, baskıda). Erken çocukluk anılarının önemi, açıkça Psikodinamik modele, (Freud, 1900/1953; Jung,1916; Wachtel) ve şu an ki işlevsel olmayan tepki ve davranışların önemine dikkat edilmesi de tamamen klasik davranışçılıktaki şartlama ve genelleme paradigmalarına uymaktadır (Salter, 1961; Wolpe, 1990). Güçlü bir deneysel tabana sahip danışan merkezli yaklaşım (Rogers, 1951) olmasının yanı sıra EMDR, kökleri kognitif terapiye dayanan olumlu ve olumsuz öz değerlendirmelerini, danışanın var olan işlev bozukluğuna dayalı fiziksel tepkilerini terapötik yarar açısından önemli bir bileşen olarak görür ve öyle ele alır (Beck, 1967; Ellis, 1962; Meichenbaum, 1977; Young, 1990; Young, Zangwill ve Behary, akt. Shapiro, 2019). Buradan da anlayabileceğimiz üzere, EMDR pek çok önde gelen psikolojik yönelimi bir araya getirmektedir: Psikodinamik terapi tarafından vurgulanan etiyolojik olaylara verilen önem, davranışçı terapi ile öne çıkarılan şartlı tepkiler, kognitif terapideki inançlar, deneyimsel tepkilerindeki duygusal ve hipnotik terapilerdeki görselleştirme ve sistem teorisindeki bağlamsal anlama (Shapiro, 2019). EMDR Terapisinin Amacı psikolojik danışmanların, psikoterapistlerin, parmak hareketleri eşliğinde terapiye gelen kişinin gözlerini belli bir düzen içinde sağa-sola hareket ettirerek ya da danışana el çırpma, sesli uyaranlar verme gibi uyaranlar vermesini, kişiler bu eylemleri yerine getirirken önceki yaşantılarının ve travmatik anılarının resimsel olarak ortaya çıkarılmasını sağlar. Eye Movement Desensitization and Reprocessing, terapiye gelen kişilerin, kendilerini zorlayan negatif yaşantıların ruh sağlıklarına katkıda bulunacak şekilde tekrar işlemelerine eşlik eden bir terapi modelidir (Seligman, 2001). EMDR terapisi öğrenmeyi kolaylaştırır. Hedef rahatsız edici bir anı olduğunda olumsuz resimler, negatif kognisyonlara ve olumsuz duygular daha az belirgin ve geçerli olurlar. Bu kötü anılar daha uygun bilgilerle ilişkilendirilirler: Danışan geçişte yaşanmış kötü deneyimden kendisi için öğretici olacak gerekli ve kullanışlı bilgileri alır, yaşanan olay, anı ağında uyumlu, sağlıklı ve stres oluşturmayacak bir biçimde saklanır. Fakat öğrenme devam eden bir süreçtir. Amaç olumlu olduğunda, resimler, kognisyonlar ve duygular daha zengin, daha belirgin ve gerçekçi olurlar. Yani EMDR’ın amaçları: 1. Danışanın geçmiş deneyimlerinden ders çıkarmasına yardım etmek 2. Danışanın kendisine stres oluşturan mevcut uyaranlara karşı duyarsızlaşması 3. Danışanın bireysel olarak ve kişiler arası ilişkilerinde başarılı olması amacıyla gelecekte kullanacağı uygun becerileri kazanabilmesi amacıyla kullanılır. EMDR Terapisinin Temel Öğelerine baktığımızda; Etkili bir EMDR uygulaması etkili bir hedef belirlemeye bağlıdır. Eğer yanlış hedefler ya da yanlış bileşenler kullanılırsa tedavinin olumlu etkilerinin de minimum düzeyde olma ihtimali vardır. Bir cinsel taciz mağduru için uygun hedefler erken çocukluk anıları, rahatsızlığı tetikleyen güncel olaylar ve gelecekteki uygun davranışları kapsayan hayali olaylar olacaktır (Shapiro, 2019). İmge, negatif kognisyon, pozitif kognisyon, Duygular ve Duyguların Yarattıkları Rahatsızlık Düzeyi, fiziksel bedensel duyumlar, bilgi işleme sistemini aktifleştirmek. Göz Hareketleri: EMDR’da pek çok farklı göz hareketi çeşidi mevcuttur. Klinisyenin işi danışanın ihtiyaçlarına en uygun olanı kullanmaktır. Buna, danışanın göz hareketi açısından rahat olduğundan emin olmak da dâhildir. Danışan gözünde, acı, kuruluk ya da işlemin kendisinden kaynaklanan anksiyete belirttiğinde klinisyen kesinlikle devam etmemelidir. Klinisyenin/Psikolojik danışmanın hedefi, danışanın görüş aralığında bir taraftan diğer tarafa bir göz hareketi oluşturmaktır. Bu çift yönlü hareket rahatsız olunmayacak şekilde olabildiğince hızı yapılmalıdır. Klinisyen, iki ya da daha fazla parmağını odak noktası olarak kullanır. Bu teknik, danışanın küçük bir objeye odaklanmak zorunda kalmadan ya da hareket eden bir işaret parmağının ortaya çıkarabileceği negatif çağrışımları yaşamadan parmakları takip etmesine olanak verir. Klinisyenin/Psikolojik danışman göz hareketini yönlendirmek için kalem, cetvel ya da başka bir obje kullanabilir. Yine de iki parmak iyi işlemektedir ve pek çok danışan tarafından daha kişisel bir deneyim olarak görüldüğünden tercih edilmektedir. Tipik olarak, klinisyen iki parmağını dik, avuç içini danışana dönük ve elini danışanın yüzünden 30-35 cm. uzaklıkta bir mesafeye tutar. Daha sonra danışana “Bu rahat mı?” diye sorulur. Eğer cevap hayır ise klinisyen yerleştirme ve mesafeyi danışanın en rahat olduğu duruma göre yeniden belirlemelidir. Sonra Klinisyenin/Psikolojik danışman, göz hareketini yatay olarak danışanın görsel alanında en sağa ve en sola (ya da tam tersi) en az 30 cm uzunluğunda yönlendirir. Alternatif Uyarım Biçimleri: Göz hareketini fiziksel ya da psikolojik olarak rahatsız edici bulan danışanlar için etkili oldukları kanıtlanmış olan alternatif uyarım yöntemleri (vuruşlar ve sesler) kullanılabilir. El vuruşları, danışanın avuçları dizlerinin üzerinde yukarı bakacak şekilde oturması ile yapılır. Klinisyen (bir ya da iki parmağıyla) ritmik olarak danışanın avuçlarına bir sağ bir sol olmak üzere göz hareketinin olması gerektiği hızda vurur. Danışan tedavinin etkili olması içi özellikle bu el vuruşlarına odaklanmak zorunda değildir, yine de bu prosedür esnasında hızlı göz hareketlerinin oluştuğu klinik olarak rapor edilmektedir. İşitsel uyarım sırasında danışanın gözleri açık ya da (gerekiyorsa) kapalıdır ve klinisyen göz hareketindeki ritme benzer bir ritimde her bir kulağın yanında sıra ile parmağını şıklatır (Shapiro, 2019). EMDR Terapisinin Sekiz Aşaması EMDR tedavisi 8 temel evreden oluşur. Her bir evre için gereken seans sayısı ve her seansa dahil edilen evre sayısı danışandan danışana değişiklik göstermektedir. Bu evreler: Birinci Aşama: Danışanın Hikâyesinin Alma ve Terapiyi Planlama EMDR’ın etkin kullanımı onu nasıl ne zaman kullanacağınızı bilmeyi gerektirir. EMDR’ın ilk evresi, danışanın seçimini belirleyecek olan danışanın güvenliğine dair faktörlerin değerlendirilmesini içerir. EMDR’a uygunluk açısından en büyük ölçüt, danışanların işlevsel olmayan bilginin işlemesi sırasında ortaya çıkabilecek olan yüksek düzeyli rahatsızlıkla başa çıkabilme yetisidir. Bu yüzden değerlendirme, kişisel dengenin ve var olan zorlukların incelenmesine dayanır(Shapiro, 2019). İkinci Aşama: Hazırlık Bu aşamada klinisyen/psikolojik danışman, danışan arasında terapötik ilişki sağlar. Ardından tedavi evrelerini ve tedavinin yararlarını anlatır. Bunları yaptıktan sonra göz hareketlerinin denemesini yaptırarak güvenli alan oluşturmasını sağlar (Shapiro, 2001). Hazırlık evresi genel olarak şunları kapsar: Terapötik bağın kurulması, EMDR sürecinin ve etkilerinin açıklanması, danışanın endişelerinin ele alınması, rahatlama ve güvenlik prosedürlerinin başlatılması. Üçüncü Aşama: Amacın Değerlendirilmesi Değerlendirme evresinde klinisyen/psikolojik danışman hedefin bileşenlerini belirler ve işleme başlamadan önce temel müdahaleyi tespit eder. Anı belirledikten sonra danışana bu anıyı en iyi temsil eden resmi seçmesi söylenir. Daha sonra bu olaya katılımına ilişkin kendine dair işlevsel olmayan ya da uyumsuz bir değerlendirmeyi ifade eden negatif kognisyonu seçer. Bu negatif kognisyonlar rahatsızlık verici duygunun söze dökümdürler ve “Ben işe yaramazım/değersizim/sevilemem/kötüyüm” gibi cümleleri içerirler. Daha sonra danışan yerleştirme evresinde negatif kognisyonun yerine geçecek olan pozitif kognisyonu belirler. Mümkünse bu cümlede kontrol odağı içsel olmalıdır (Ör. “Ben değerliyim/sevilebilirim/işe yararım/kontrol elimde”). Danışan, pozitif kognisyonun geçerliliğini 7 birimli VOC Ölçeği’nde değerlendirir. Dördüncü Aşama: Duyarsızlaştırma Dördüncü evre SUD Ölçeği’nde yansıtıldığı üzere danışanın olumsuz duygusuna odaklanır. Tedavinin bu aşaması yeni farkındalıklar ve çağrışımlar da dahil olmak üzere, danışanın stres düzeyinin artış, azalma ya da durağanlığından bağımsız olarak tüm tepkileri kapsar. Duyarsızlaştırma evresinde klinisyen/psikolojik danışman gerektiğinde uygun varyasyonlar ve odak değişimleriyle danışanın SUD seviyesi 0 ya da 1’e düşene kadar setleri tekrar eder. Bu, hedef alına olaya ilişkin temel işlevsizliğin temizlendiğini gösterir. Fakat yeniden işleme hala tamamlanmamıştır ve bilgi geri kalan aşamalarda yeniden ele alınır (Shapiro, 2019). Beşinci Aşama: Yerleştirme Tedavinin beşinci aşaması yerleştirme olarak adlandırılır, çünkü danışanın negatif kognisyonun yerine koymak için belirlediği pozitif kognisyonun vurgulanması ve güçlendirilmesine yoğunlaşılır. Yerleştirme evresi, danışanın hedefe dair duygu seviyesi SUD Ölçeği’nde 0’a düştüğünde başlar. Bu noktada danışandan hedef anıyı olabilecek en uygun pozitif kognisyonla birlikte aklında tutması istenir. Daha sonra klinisyen, pozitif kognisyon VOC Ölçeği’nde 7’ye kadar göz hareketi setlerine devam eder. Danışanın inançları içgüdüsel bir düzeyde hissettiklerine göre değerlendirmesi gerekmektedir. Altıncı Aşama: Bedeni Tarama Pozitif kognisyon tamamen yerleştirildikten sonra danışandan hedefi ve pozitif kognisyonu aklında tutup vücudunu zihinsel olarak baştan aşağı taraması ve beden duyumu olarak herhangi bir gerginliğin kalıp kalmadığını belirlemesi istenir. Daha sonra bu bedensel duyumlar başarılı setlerde hedef alınır. Pek çok vakada bu duyumlar kolayca çözülür fakat bazı vakalarda ekstra işlevsel olmayan bilgi ortaya çıkabilir. Daha önce de belirtildiği gibi, işlevsel olmayan malzemenin fiziksel bir yankısı da vardır ve bu, fizyolojik olarak depolama biçimiyle bağlantılı olabilir. Arta kalan bedensel duyumları belirlemek ve EMDR’ın altıncı evresinde bunları hedeflemek geriye kalan tüm işlenmemiş bilginin çözülmesine yardımcı olabilir. Bu önemli bir evredir ve daha önce gizli kalmış gerilim alanlarını ve direnci ortaya çıkarabilir (Shapiro, 2019). Yedinci Aşama: Kapanış Yeniden işleme tamamlanmış olsun veya olmasın her seansın sonunda danışan duygusal bir dengeye geri döndürülmelidir. Buna ek olarak her seans sonunda danışana gerekli yönergelerin verilmesi gerekir. Yani, klinisyen/psikolojik danışman danışana seanslar sonrasında oluşabilecek rahatsızlık verici resim, düşünce ya da duyguları işlemenin devam ettiğinin kanıtı olduğunu ve bunu olumlu bir işaret saymasını hatırlatmalıdır. Danışandan oluşabilecek olumsuz düşüncelerin, durumların, rüyaların ve anıların bir kaydını tutması istenir. Bu yönerge, danışanın kognitif olarak kendini duygusal rahatsızlıktan yazma hareketi yoluyla uzaklaştırmasını sağlar. Spesifik olarak, danışana her rahatsızlığın “şipşak fotoğrafını çekmesi” böylelikle gelecek seansta bunların hedeflenebileceği söylenir. Klinisyen/psikolojik danışman tarafından öğretilen günlük tutma ya da görselleştirme tekniklerinin kullanımı ya da görselleştirme tekniklerinin kullanımı ya da rahatlama tekniklerinin gösterildiği kayıtlar seans aralarında danışanın istikrarını korumak açısından çok önemlidir (Shapiro, 2019). Sekizinci Aşama: Yeniden Değerlendirme Tedavinin sekizinci evresi olan yeniden değerlendirme her seans başında uygulanmalıdır. Klinisyen danışanın daha önceden işlenmiş hedeflere erişimini sağlar ve daha sonra tedavi etkilerinin sürdürülüp sürdürülmediğine ilişkin danışanın tepkilerini gözden geçirir. Klinisyen/psikolojik danışman danışana daha önce hedef alınmış konularla ilgili nasıl hissettiğini sormalı ve günlük raporları, işlenmiş bilgilerin tekrar hedeflenmesini ya da başka türlü ele alınmasını gerektirecek yankılarının olup olmadığını anlamak için incelenmelidir. Klinisyen/psikolojik danışman, yeni konuları hedef almayı tercih edebilir ama bunu sadece daha önce tedavi edilmiş travmalar tarafından tamamen bütünleştikten sonra yapmalıdır. Bu bütünleşmenin gerçekleşip gerçekleşmediğini intrapsişik faktörler ve sisteme ilişkin endişeler açısından belirlenir. Yeniden değerlendirme evresi klinisyeni çeşitli EMDR protokolleri ve bütün tedavi planı vasıtasıyla yönlendirir. Tedavinin başarısı ancak yeniden işleme ve davranışsal etkilerin yeterince değerlendirilmesinden sonra belli olur (Shapiro, 2019). Sonuç EMDR yaklaşımın en sık eleştirilen ve en zayıf tarafı olarak görülen yanı, EMDR’ın göz hareketlerini kullanarak işlemeyi, danışanda değişimi ve sağaltımı nasıl sağladığı ile ilgili bariz bir açıklamamasının olmamasıdır. Shapiro (2001) EMDR’ı bir tedavi yöntemi olarak kullanmaya başladığında, EMDR’ın değişimi, iyileşmeyi nasıl sağladığına dair kurumsal bir temele dayalı olarak geliştirmemiştir (Lipke, 2003). Karmaşık kuramsal temeline ve değişimi nasıl kolaylaştırdığına ilişkin net olmayan açıklamalarına karşın literatürde EMDR’ nin etkililiğine ilişkin ampirik araştırmalar hızla artmaktadır (Denizli, 2008). Kuramsal temeli eleştirilse de EMDR, travma yaşantısı geçirmiş bireylere psikolojik yardım sağlamada etkililiğini kanıtlamış bir terapi yaklaşımı olarak görülmektedir. Ancak çocukluk ve ergenlik dönemindeki bireylerde ve farklı kültürlerde geçerliğini henüz araştırmalarla kanıtlamamış görünmektedir. Özellikle ülkemiz literatüründe EMDR’ nin etkililiğine ilişkin araştırmaların sınırlılığı düşündürücüdür. Bu nedenle ülkemizde EMDR yaklaşımının yaygınlaşması isteniyorsa, EMDR’ nin etkililiğine ilişkin araştırmalar yapılması gerekli görülmektedir. Etkililiği ve geçerliği kültürümüzde yapılacak araştırmalarla kanıtlandığı takdirde doğal felaketlerin sık yaşandığı ülkemizde ekonomikliği ve verimliliğiyle bireylere, özellikle okul ortamlarında, travma sonrası psikolojik danışma uygulamalarında kullanılabilecek bir yaklaşım olarak yaygınlaşması sağlanabilir (Denizli, 2008). Anahtar Kelimeler: EMDR, Deprem, Travma, TSSB KAYNAKÇA ASCA-American School Counselor Association (2020). Careers / Roles. http://www.schoolcounselor.org adresinden 2020’de indirilmiştir. Delibaş, D. H., ve Konuk, E. (2013). Panik bozukluk ve EMDR: Bir olgu sunumu. EMDR Türkiye E-Bülteni ISSN, (5), 5-8. Denizli, S. (2008). Göz hareketleri ile duyarsızlaştırma ve yeniden işleme: Yaklaşımın etkililiği ve bugünkü durumu. Ege Eğitim Dergisi, (9) 2, 79-92. EMDR Derneği, (2020). EMDR nedir. Erişim adresi: https://www.emdr-tr.org/akordiyon/emdr-nedir/ Kuzgun, Y. (1991). Aile Danışmanlığı Hizmetleri. Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu. Türk Aile Ansiklopedisi, 1, 87-92. Lipke, H. (2003). Comment on Hembree and Foa and EMDR. Journal of Traumatic Stress, 6, 573-574. Murdock, N. L. (2012). Psikolojik danışma ve psikoterapi kuramları (Çev. Ed: F. Akkoyun). Ankara: Nobel. Nelson-Jones, R. (2013). Temel psikolojik danışma becerileri (Çev. Ed: F. Akkoyun). Ankara TDFO Ltd.Şti Özpolat, A.R. (2014). Psikolojik Danışma ve Rehberlik Bölümü Öğrencilerinin “Psikolojik Danışma” Kavramına İlişkin Sahip Oldukları Metaforlar. Kastamonu Eğitim Dergisi, 22 (1), 385-396. Seligman, L. (2001). Systems, strategies and skills of Counseling and psychotherapy. New York: Prentice-Hall Schmidt, J.J. (2017). Okullarda Psikolojik Danışma ve Rehberlik (5.baskı). (Çev. S.Doğan, R.S. Çetinkaya, N.O. Duran, Ö. Karaırmak, B.Ergüner Tekinalp). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık. (Orijinal yayın tarihi,1993). Shapiro, F. (2001). Eye movement desensitiztion and reprocessing: Basic principles, protocolsand procedures, (2nd. Ed). New York: Guilford Press. Shapiro, F. (2019). EMDR: Göz hareketleri ile duyarsızlaştırma ve yeniden işleme temel prensipler, protokoller ve prosedürler (4). M. Şaşzade, I. Sansoy, Çev.). İstanbul: Okyanus. Solomon, R. M., Shapiro, F. (2008). EMDR and the Adaptive Information Processing Model: Potential Mechanism of Change. Joural of EMDR Practice and Research, (2),4,315-325. Şahin, F.Y. (2019). Psikolojik Danışmanlar İçin El Kitabı (3.Baskı). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık. Tan, H. (1992). Psikolojik Danışma ve Rehberlik. İstanbul: MEB Yayınları, Öğretmen Kitapları Dizisi.

Anahtar kelimeler: Deprem, EMDR, Travma, TSSB

Kaynak gösterimi

Binay, H. B., Çelebi, B. N. ve Altunbaş, T. (2023). Deprem sonrası travma sonrası stres bozukluğu yaşayan bireylerde kullanılabilecek bir psikoterapi yaklaşımı: Emdr (göz hareketleri ile duyarsızlaştırma ve yeniden işleme). Bildiri Özet Kitabı içinde. IX. Uluslararası TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi.